Samtök um kvennaathvarf

Ráðstefna haldin í Stokkhólmi 6.-8. september 2002

Fyrirlesturinn ,,Slagen dam (lamin kona) –um niðurstöður rannsóknar’;’;

Eva Lundgren prófessor og Jenny Westerstrand doktorrand.

Rannsóknin, ,,Slagen dam’;’; um tíðni kynbundins ofbeldis í Svíþjóð náði yfir 10.000 konur á aldursbilinu 18-64 ára. Niðurstöður rannsóknarinnar gefa til kynna að nærri önnur hver kona í Svíþjóð hefur lent í ofbeldi af einhverju tagi eftir 15 ára aldur og meira en önnur hver kona hefur orðið fyrir kynferðislegri áreitni. Þriðja hver kona sem skilur hefur lent í ofbeldi af hendi fyrrverandi maka. Ennfremur kom fram að ekki er stéttarmunur á ofbeldismönnum.

Niðurstöður rannsóknarinnar benda til þess að konur upplifa ofbeldið mismunandi eftir því hvort þær eru í sambúð eða eftir að sambúðinni sleppir. Eftir skilnað verður ofbeldið grófara og verra og sömuleiðis segja konur að upplifun barnanna verði sterkari og ofbeldi gegn þeim aukist. Konur eiga almennt auðveldara með að tala hreinskilningslega um ofbeldið eftir að sambúð lýkur. 

Konur geta einnig orðið fyrir ofbeldi af hendi annarra en maka eða fyrrum maka og má þar til dæmis nefna vini og vinnufélaga. Því yngri sem konurnar voru sem þátt tóku í könnuninni því fleiri segjast hafa orðið fyrir einhverskonar ofbeldi og að það hafi jafnvel byrjað snemma eða  fyrir 15 ára aldur. Ósagt skal látið hvort það orsakist af meiri hreinskilni eða auknu ofbeldi meðal ungs fólks. Kynbundið ofbeldi er félagslega og menningarlega útbreitt en 80% ofbeldismannanna sem sagt er frá í könnuninni eru sænskir. Ennfremur kemur fram að ekki er samband á milli neyslu og ofbeldis. 

Afleiðingar ofbeldis fyrir konur birtast meðal annars í reiði, hræðslu, lélegu sjálfsmati og sjálfsmorðshugleiðingum. Þær konur sem mest hugleiða það að svifta sig lífi eru þær sem hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi. 

Í lokin komu þær stöllur inn á samanburð á heiðursmorðum og ,,öðrum’;’; morðum á konum og fjölluðu sérstaklega um morðið  á Fatimu sem var myrt af föður sínum. Þegar ekki var hægt að bera við afsökuninni að þetta væri heiðursmorð, reyndi faðirinn ,,sænsku’;’; eða vestrænu aðferðina sér til afsökunar,  það er geðsýki. Sjúkdómurinn rak hann áfram til að skjóta dóttur sína og einnig kenndi hann drykkju um. En þetta dugði ekki til, rétturinn dæmdi föðurinn í ,,lífstíðar’;’; fangelsi.  

Tomas Boström dómsmálaráðherra Svíþjóðar

Tomas Boström kynnti ný lög í Svíðjóð um mansal sem eiga að vera heilsteyptari en fyrri lög. Þá kynnti hann nokkur mál sem á að taka upp á þessu haustþingi s.s. heimsóknarbann þ.e. að ofbeldismaðurinn geti ekki komið inná heimili (núverandi/fyrrverandi konu) og nýja tillögu um vittnavernd. Þá nefndi dómsmálaráðherrann að mögulega yrðu skoðaðar breytingar á hugtökum í nauðgunarmálum s.s nauðgun-misnotkun-sofandi drukkin. Einnig er verið að skoða forræðismál, en talsverðrar óánægju gætti hjá ráðstefnugestum með lögin um sameiginlega forsjá barna sérstaklega þar sem heimilisofbeldi er annarsvegar. Ráðherrann kom inn á miskabótamál (brottsofferfonden) og  sagði að börn sem verða vittni að ofbeldi inná heimilum ættu rétt á miskabótum.

Ofbeldismenn  sem feður og uppalendur

Maria Eriksson doktors  í félagsfræði 

Maria ræddi í fyrirlestri sínum um rannsókn sem gerð var  um sýn embættisfólks á kynin sem foreldra. Það sé tilhneiging til að vega og meta og jafnvel dæma móðurina en faðirinn skoðaður hlutlaust. Maður sem talinn er ógna lífi móðurinnar getur samt verið talinn hæfur til að umgangast börnin sín. Ábyrgð á andlegri líðan barns í samskiptum við föður hvílir á móðurinni. Skoðanir séu til staðar á konu sem móður, en henni sé látið eftir að hafa skoðun á hversu hæfur maðurinn er sem faðir.

Ungir kynferðisofbeldismenn

Fyrirlestur Cecilia Kjellgren félagsráðgjafa og formanns norrænnna samtaka gegn ofbeldi á börnum og ummönnunarbrotum.

Cecilia ræddi í fyrirlestri sínum um rannsókn sína ,,Unga förgripare, unga offer’;’;(ungir kynferðisbrotamenn, ung fórnarlömb). Í niðurstöðum rannsóknarinnar greinir hún frá þeim börnum sem eru í mestri hættu á að lendi í kynferðislegri misnotkun með eftirfarandi hætti:

·        Börnum sem er illa sinnt líkamlega eða andlega

·        Sérstaklega viðkvæm börn td. fötluð börn.

·        Áður misnotuð börn sem ekki hafa fengið hjálp.

53,6% dæmdra kynferðisbrotamanna beittu slíku ofbeldi fyrir 18 ára aldur í fyrsta sinn.

Cecilia vitnaði í rannsókn Sullivans en þar kemur fram að minnihluti ofbeldismanna undir 15 ára aldri hafa sjálfir verið beittir kynferðisofbeldi. Cecilia segir að 5% ungra kynferðisbrotamanna sem fara í langtímameðferð halda áfram kynferðisbrotum. Árangur af meðferð er bestur ef ofbeldismaður viðurkennir og tekur fulla ábyrgð á verknaðinum en verstur er árangurinn ef hann viðurkennir en réttlætir ofbeldið. 

Málstofan: „Verðmætagrunnurinn jafnrétti- ofbeldi karla gegn konum byrjar strax í leikskólanum”

Kicki Scheller kynjafræðingur.

Kicki Scheller fékk styrk úr afbrotaforvarnarsjóði til að vinna kennslubók í jafnrétti fyrir leik- og grunnskóla. Kicki telur að baráttan fyrir jafnrétti kynjanna og þar með baráttan gegn ofbeldi karla á konum, hafi lítið að segja ef ekki er virk jafnréttisstefna í gangi og því fór hún af stað með þetta verkefni sem fólst í mikilli tilraunavinnu með börnum og unglingum og lagði til grundvallar m.a. æfingar sem miðuðust við aldur og kyn.

Það sem Kicki leggur áherslu á í uppbyggingu verkefnisins er: 

Jöfn skipti af valdi og áhrifum; janrétti-ójafnrétti:

·        Fjárhagslegt

·        Atvinna og þróun á vinnumarkaði

·        Metnaður, áhugamál og hæfileikar

·        Jöfn ábyrgð heima

·        Frelsi frá kynbundnu ofbeldi

Kicki lýsti því hvernig hún vann verkefnið með spurningalistum og æfingum og niðurstöðum af þeirri vinnu og hversu augljós munurinn var á niðurstöðum eftir kyni eins og spurningin: .. Hvað er best við að vera strákur/stelpa?’;’;   Strákarnir áttu ekki í vandræðum með að svara þeirri spurningu og kom langur listi á skömmum tíma eins og:

Betri í fótbolta, fá að ráða, vita best, geta slegist, geta orðið atvinnumenn, geta lamið stelpur, hafa virðingu.

Stelpurnar áttu mun erfiðar með að búa til sinn lista en eftir þögn og axlayppingar kom:

Ekkert, fínt klæddar, fá að hjálpa mömmu og pabba, betri í leikfimi, hjálpa kennaranum, geta átt barn, hljóðlátari en strákar, skrifa betri sögur, vita meira um dýr.

Kennslubókin ”Värdegrunden jämt” (Verðmætagrundvöllurinn jafnétti) sem varð afrakstur vinnu Kicki Scheller, hefur verið dreift til fleiri en 150 sveitarfélaga í Svíþjóð og hafa kennarar sýnt henni mikinn áhuga, en Kicki er með námskeið fyrir kennara um kennslu á grundvelli bókarinnar.

Fyrirlestur:Ofbeldi í lesbískum samböndum.

Fyrirlesari: Anneli Svensson kurator.

Allskonar goðsögur eru til um samkynhneigða, eins og að ofbeldi milli homma sé rökrétt en að ofbeldi milli lesbía sé ekki til. Sömuleiðis að ofbeldi samkynhneigðra sé ekki eins alvarlegt og hjá gagnkynhneigðum pörum.

Anneli vill meina að niðurstöður rannsókna sýny að enginn munur sé á ofbeldi gagnkynhneigðra og samkynhneigðra para,engin munur á hálstaki manns á konu og hálstaki konu á konu, eða nefbrot manns á konu eða konu á konu.

Innan 48 klst getur þolandi ofbeldis fengið að hitta sálfræðing í gegnum Brottsofferjouren (Samtök þolenda ofbeldis) í Stokkhólmi, sem annars er með símatíma mán-fö milli 19-23. Þar er veittur stuðningur, ráð og praktískar upplýsingar.

 Þegar engin veit að þú ert samkynhneigð og þú ert í ofbeldissambandi er erfitt að biðja um hjálp, því þú villt halda kynhneigð þinni leyndri, sem leiðir til einangrunar. Lesbíur eru því mjög háðar sambýliskonum sínum vegna þessa.

Margar ástæður valda því að lesbíur í ofbeldissamböndum leita sér  ekki aðstoðar:

·        Skortur á stuðningi samfélagssins.

·        Áfengis- og/eða vímuefnaneysla

·        Ekki sáttar við kynhneygð sína

·        Farteskið- bernskan, uppeldið

Af hverju fer ég ekki úr ofbeldissambandinu. Ástæðurnar geta verið t.d:

·        Ást

·        Hræðsla við hefnd

·        Trú á breytingar til batnaðar

·        Að leita hjálpar þýðir að koma út úr skápnum

·        Hræðsla við kerfið

Mikilvægt er að hafa í huga að þegar kona hringir í kvennaathvarf er erfitt að vita hvort viðkomandi er samkynhneigð eða ekki. Anneli bendir á  að góð regla sé að spyrja konu þá opinnar spurningar eins og: Er það maki sem beitir ofbeldinu? Í stað þess að spyrja: Er það maðurinn þinn sem beitir ofbeldinu? Einnig er mikilvægt að spyrja hvort börn séu í fjölskyldunni.

Vegna réttindaleysis samkynhneigðra/ lesbía er staða þeirra vonlaus hvað varðar rétt á umgengi við börn fyrrverandi sambýliskvenna, sem þær hafa oft myndað sterk tilfiningatengsl við.

Ofbeldi gegn eldri konum

Fyrirlestur Hjelde Eriksson félagsfræðings og sálgreinis

Hjelde Eriksson fékk styrk úr sænska brotaþolasjóðnum til að vinna að rannsókn um ofbeldi gegn eldri borgurum árið 1999 og kynnti Hjelde helstu niðurstöður á ráðstefnunni.

Rannsóknin sýnir að ofbeldi gegn eldri körlum minnkar með árunum en eykst gegn eldri konum. Erfitt var að spyrja konurnar um nauðganir því hugtakið var ekki til fyrir aðeins 40 árum síðan. Eldri konur sem hugsa um eiginmenn sína fá minni hjálp frá heimilisþjónustu og ættingjum en eldri menn sem hugsa um maka en hins vegar eiga eldri konur að stríða við meira heilsuleysi og hafa minni væntingar hvað  varðar aðstoð. Árið 1975 fengu konur 71% af ellilífeyri karla en í dag fá þær 59%. Konur verða fyrir alvarlegri hótunum og oftar.

Það sem eykur hættu á ofbeldi hjá konum eru veikindi, hár aldur og fötlun. Hjá körlum er það hins vegar áfengisdrykkja sem er þar efst á blaði. Eldri konur  taka meira af lyfjum en eldri menn og þjást frekar af líkamlegum kvillum sem stafa af vanlíðan. Úrtakið í þessari könnun var 1500 manns  á aldrinum 65-80 ára og var svörunin 76%.

Börn sem vitni að ofbeldi

Málstofa (Workshop) Barbro Mekell Félagsráðgjafi

Barbro stofnaði sjálfstætt starfandi viðtalsmeðferð fyrir konur og börn sem búið höfðu við heimilisofbeldi. Þangað leituðu mest konur sem voru farnar úr sambúð eða hjónabandi. En Barbro telur að ekki sé hægt að vinna með börn þar sem ofbeldismennirnir eru enn inni á heimilunum og að nauðsynlegt sé að vinna með konur sér og börnin sér

Reynsla Barbro er að konurnar gera ofbeldið mun ósýnilegra en það var í raun

Ofbeldið og afleiðingar þess leiði til að kona verður ekki sterk móðir og sér ekki ofbeldið sem börnin verða fyrir (skilgreinir ekki rétt?) Konan hafi nóg með sig. Skakka myndin sem birtist barninu : ,,Mamma getur ekki varið sig eða mig´´  því telur Barbro að barnið missi virðingu fyrir móðurinni en faðirinn hljóti óttablandna virðingu.

Barbro vísaði í ameríska könnun þar sem 80% barna sem bjuggu við heimilisofbeldi sýndu áfallaeinkenni. (P.d.s.d. syndrom). Bráðnauðsynlegt er að börn fái faglega hjálp og þá í samhengi við móðurina  þ.e. þeirra samskipti.

Karlmenn og ofbeldi

Málstofa Thomas Wetterberg

Thomas Wetterberg kynnti lokaniðurstöður skýrslunnar  „Vill maður jafnrétti“ Thomas fór vítt og breitt um sænsku karl-mannkynnssöguna og setti stórt spurningarmerki við titil skýrslunnar, kynja strukturinn lifi enn og ræddi í því samhengi um karlmenn og fyrirmyndir. Ljóst er að karlmennskan er ein stærsta hindrunin fyrir breytingum og að karlmenn vilja ekki tala um ofbeldi gegn konum.

Hefomonisk maskulinitet eða karlmannleg yfirráð  (drottnunarvald)  er sú hugmyndafræðilega mynd sem flestir karlmenn fá í gegnum samfélagið s.s. fjölmiðla, auglýsingar, dægurmenningu o.fl. Aðeins mismunandi birtingarform  í mismunandi menningarsamfélögum.

Sagan er skrifuð af karlmönnum fyrir karlmenn. Hverjir hafa mótað viðhorf okkar til lífsins og á það sem við erum í dag? Eitthvert sinn voru rithöfundar fengnir til að skrifa lista yfir áhrifavalda og komust hundrað karlmenn á þann lista en aðeins örfáar konur en það voru : Jóhanna af Örk, Marilyn Monroe og Margareth Thatcher.

Ímyndir  sem birtast okkur í tímaritum eru oft illa bjagaðar og tók Thomas dæmi úr karlatímaritum eins og Mens’; health, en þar voru að finna greinar sem eru ákaflega niðrandi á allan hátt.

Lokaniðurstaða skýrslunnar er að það verði að vinna að breytingum bæði til langs- og skamms tíma. Skoða verður hvernig unnið er með kynin og  verður að byrja á leikskólum. Skoða nánasta umhverfi s.s. ,,samþykkt“ ofbeldi eða hverdagslegt ofbeldi t.d í íþróttum. Karlmenn verða að fara að taka ábyrgð í umræðunni um jafnrétti og gegn ofbeldi og kúgun kvenna.