Samtök um kvennaathvarf

Helstu niðurstöður voru þessar:

• Börnin lögðu mismunandi skilning í hugtakið ,,heimilisofbeldi".
• Drengir voru líklegri en stúlkur til að afsaka ofbeldismanninn og átti það sérlega við um þá eldri.
• Flestir unglinganna og um helmingur yngri skólabarnanna óskuðu eftir fræðslu í skóla um heimilisofbeldi.
• Algengast var að börn sem höfðu reynslu af heimilisofbeldi segðust vera óttaslegin, sorgmædd og í uppnámi.
• Þessi börn með eigin reynslu gripu til margvíslegra ráða, reyndu að koma sér undan í öruggar aðstæður, að vernda mæður og systkini, leituðu hjálpar og sum reyndu að stöðva ofbeldið.
• Þau áttu það sameiginlegt að þau sögðu frá álagi vegna þess að þau höfðu flosnað upp og hafa misst samband við umhverfi, fólk og muni sem þau tengdust.
• Flest starfsfólk sem þau voru í sambandi við, að undanskildum starfsmönnum í kvennaathvörfum, leiddi frásagnir þeirra hjá sér eða tryði þeim ekki. Börnin óskuðu þess að á þau væri hlustað, þau tekin alvarlega og haft við þau samráð. Þau óskuðu eftir stuðningi, skilningi, ró að búa við öryggi með mæðrum sínum og hafa eigin hluti í kringum sig.

Markmið og tilhögun

Fáar athuganir hafa hingað til beinst að því að hlusta á hvað börn og unglingar segja um heimilisofbeldi. Megintilgangur rannsóknarinnar var að athuga reynslu, skilning og áhrif ofbeldis á börn, að athuga hver þeim fyndist að bæri ábyrgð á því og til hvaða ráða ætti taka.  Úrtakið voru 1395 börn á aldrinum 8 - 16 ára sem svöruðu spurningalistum í skólum.  Síðan var rætt við 45 börn sem höfðu eigin reynslu af heimilisofbeldi, við mæður þeirra og þegar tök voru á við starfsfólk sem var í beinu sambandi við börnin.

Þekking barna á heimilisofbeldi

Börnin voru fyrst spurð hvort þau vissu hvað heimilisofbeldi væri, en síðan var hugtakið útskýrt til að tryggja að allir legðu í það sama skilning.  Eins og við var búist vissu fleiri eldri börn (71%) en yngri (37%) við hvað var átt.  Ruglings gætti um það hvernig orðið er venjulega notað.  Einungis 5 % allra barnanna skildu til fulls hvernig starfsmenn og löggjafinn skilgreina hugtakið (ofbeldi sem fullorðnir beita hvort annað á heimili).  Mörg börn töldu að með ,,heimili" væri átt við ,,í fjölskyldunni" og álitu að orðið ofbeldi næði yfir alls kyns misbeitingu, m.a. rifrildi milli fjölskyldumeðlima. 39% nemendanna á unglingastigi töldu að andleg misbeiting væri ofbeldi, hlutfallið var aðeins hærra meðal yngri nemenda, þar voru ekki meðtaldar hótanir um líkamsmeiðingar.  Meirihluti unglinganna (73%) og ríflega helmingur (57 %) barnanna álitu að hótanir um meiðingar væru jafn alvarlegar og líkamlegt ofbeldi.  Lítill kynja- og aldursmunur kom fram í skilningi barnanna.

Eldri börnin voru umburðarlyndari en þau yngri gagnvart deilum foreldra.  Almennt voru þau sammála um að slagsmál og barsmíðar foreldra á milli væri óásættanleg hegðun.  Tæpur þriðjungur sagðist þekkja einhvern sem hefði reynslu af heimilisofbeldi. Yngri börnin voru óvissari en þau eldri um hvort ofbeldið væri einhverjum að kenna og þau voru líklegri til að afsaka ofbeldismanninn.  Drengir, bæði eldri og yngri, voru óöruggari en stúlkur um hver ætti sök á heimilisofbeldi og þeir voru líklegri en stúlkur til að afsaka gerandann.  Þessi munur kom oftar fram hjá drengjum á unglingastigi, var mjög skýr meðal 13 - 14 ára og enn algengari meðal 15 - 16 ára.

Öll börn með eigin reynslu af heimilisofbeldi sýndu talsverða þekkingu á því.  Þrátt fyrir þetta taldi aðeins þriðjungur mæðra þeirra að börnin hefðu vitað af því. Börnin sögðu yfirleitt að þau hefðu skilið hlutina betur þegar þau urðu eldri, enda kom í ljós að skilningur þeirra var mismunandi eftir aldri.  Flest voru þó ákveðin í því að ofbeldismaðurinn bæri einn ábyrgð á verknaðinum.

Flest barnanna á unglingastigi (84%) og meirihluti yngri barna (52%) óskuðu eftir að fá fræðslu í skólum um heimilisofbeldi.  Sum sögðust vilja vita hvernig þau ættu að bregðast við, börn í öllum aldurshópum vildu fá fræðslu um orsakir og elstu börnin um hvernig væri hægt að binda endi á ofbeldið.  Börn virðast skv. þessu þarfnast upplýsinga um heimilisofbeldi og tækifæra til að ræða um það.  Sérstaklega óska börn eftir því, ef þau hafa ástæðu til að halda á þau verði hlustað og tekið mark á þeim.

Að búa við heimilisofbeldi

Sum börn verða vitni að því að móður þeirra er hótað og hún beitt ofbeldi, önnur eru stödd annars staðar í húsinu og heyra hvað er á seyði.  Þau taka eftir áhrifum ofbeldisins, sjá áverka mæðranna eða vegsummerki, t. d. að húsgögnum hefur verið velt um eða þau eru sjálf beitt líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi eða ógnunum.  Þó að frásagnir barnanna séu margvíslegar er það sammerkt með þeim að börnin segja frá ótta og upplausn í lífi þeirra.  Áhrifin eru því allt í senn sálræn, tilfinningaleg og líkamleg.  Flest barnanna reyndu að forða sér frá á meðan ofbeldið stóð yfir.
Sum barnanna gátu ekki talað við systkini sín um hvað var að gerast.  Önnur lögðu mikið á sig til að fá stuðning; eitt barn klifraði t.d. út um glugga á annarri hæð til að komast yfir í herbergi systkini síns.  Sum börn höfðu ekki sagt neinum frá ofbeldinu af hollustu við fjölskyldu sína og/eða af ótta við umtal, háð eða einelti.

Börn bregðast við ofbeldi

Rannsóknin sýndi að börnin voru yfirleitt ekki þögul eða óvirk fórnarlömb heimilisofbeldis.  Börn á öllum aldri brugðust við og skilningur þeirra og frumkvæði virtist oft fara fram úr væntingum miðað við aldur þeirra og þroska.  Þau reyndu að hjálpa mæðrum sínum við að vinna úr tilfinningalegum áhrifum ofbeldisins, þau gripu beint inn í, sóttu aðstoð, hringdu á lögreglu, gættu systkina sinna og forðuðu þeim undan ofbeldi.  Lítill munur var á viðbrögðum eftir aldri, kynferði eða uppruna barnanna.  Það vakti einnig athygli hve mikill hluti eldri barnanna, bæði drengir og stúlkur, studdi mæður sínar, þau tóku á sig aukna ábyrgð til að hjálpa þeim og systkinum sínum, báðu mæðurnar að leita aðstoðar og gáfu þeim ýmsar aðrar ráðleggingar.  Þau sýndu því þó skilning, að sumar mæður bjuggu áfram með ofbeldismönnum eða sneru aftur heim vegna velferðar barnanna.

Börn á suður-asískum heimilum óttuðust óvinsamleg viðbrögð frá nánasta umhverfi og börn úr minnihlutahópum bjuggust almennt við viðbrögðum sem lituðust af kynþáttahatri frá hvítum starfsmönnum. Börn í svörtum og suður-asískum fjölskyldum voru líklegri en önnur til að leita aðstoðar hjá ættingjum fremur en út fyrir fjölskylduna.

Áhrif á líf barnanna

Algengustu áhrifin sem börnin skýrðu frá var einangrun.  Þau höfðu þurft að dvelja í ókunnugu umhverfi, t.d. í öðru hverfi, skóla og vinum.  Þau höfðu yfirleitt ekki persónulegar eigur, leikföng og gæludýr með sér og þetta jók enn á álag og óöryggi.  Sum barnanna voru undir miklu álagi vegna endurtekinna flutninga.

Nokkur börn sögðust eiga erfitt með svefn, fá martraðir og óttast að ofbeldið endurtæki sig.  Jafnvel eftir að þau voru flutt voru þau sífellt hrædd um að ofbeldismaðurinn fyndi þau eða að ofbeldið myndi hefjast að nýju.
Þau sem voru laus við ofbeldið og úr viðjum óttans gátu sagt frá jákvæðum breytingum, t.d. hve mikið frelsi væri fólgið í þessu og að þau hefðu haft tækifæri til að tengjast mæðrum sínum sterkari böndum.

Margar eldri stúlkur sögðust ekki ætla að gifta sig. Nokkrar sögðust vilja fara í sambúð en ekki binda sig í hjónabandi, þar sem þá yrði auðveldara að slíta sambandinu.  Niðurstöður fyrri rannsókna á heimilisofbeldi benda þó til þess að þetta sé þó ekki raunin.

Nokkrir drengjanna sögðust óttast að þeir myndu beita ofbeldi ef þeir stofnuðu til sambands við konu, en jafnmargir álitu að þeir myndu virða konur og leita annarra leiða til að leysa úr árekstrum.

Hvaða lærdóm má draga af niðurstöðunum?

Flestum barnanna sem höfðu reynslu af heimilisofbeldi fannst að þau hefðu fengið mjög litla aðstoð frá öðrum en mæðrum sínum.  Aðstoð frá starfsfólki hafði verið afar lítil, nema hvað starfsfólk kvennaathvarfa hafði veitt stuðning.   Börnin sögðu að flestir starfsmenn sem komu nálægt ofbeldinu leiddu frásagnir þeirra hjá sér eða álitu börn fara með ósannindi ef þau sögðu frá ofbeldinu.

Flestöll börnin sögðu að það gæti verið gagnlegt að tala við einhvern sem þau gætu treyst annan en móður sína.   Börnin vildu líka að þeim væri sagt frá því sem væri að gerast ef mögulegt væri, þau vildu vera með í ráðum um ákvarðanir og að fjölskylda, vinir og starfsfólk tæki álit þeirra og skoðanir til greina.

Flest börn sem höfðu fengið ráðgjöf álitu hana gagnlega og mæltu með því að aðrir fengju slíka aðstoð.

Börnum, mæðrum og starfsfólki fannst öllum að fjölskyldurnar þyrftu að eiga öruggt athvarf, hafa eigið rými og geta dvalið áfram í kunnuglegu umhverfi. Persónulegar eigur væru mikilvægar til að létta undir með breytingum.  Í þeim tilvikum þar sem mæður byggju áfram með ofbeldismanninum væri nauðsyn á neyðaráætlun um hvernig mætti flýja í öruggt skjól.

Svo virtist sem mjög lítil meðvitund og skilningur væri fyrir hendi í skólum barnanna.  Það voru mæðurnar og starfsfólk athvarfa sem áleit að þar skorti á samkennd og skilning á náms- og hegðunarerfiðleikum barnanna. Lagt var til að börnin hefðu afdrep til heimalærdóms og komið yrði á ódýrari eða ókeypis dvöl eftir skólatíma fyrir börnin.

Aðrir aðilar og starfsfólk, t.d. lögregla og dómstólar, þurfa að sýna þörfum barna meiri skilning.  Börnin lögðu áherslu á að eftir þeim væri tekið, þeim trúað og að þau fengu stuðning.

Rannsóknin sýnir að börn með reynslu af heimilisofbeldi geta talað um reynslu sína og viðhorf ef þau fá tækifæri til þess.  Þrautseigja þeirra og þolinmæði eru lykilatriði sem hjálparaðilar þurfa að nýta sér.  Sjónarmið og skilningur ungs fólks þarf að komast til skila svo að það hafi áhrif á þróun haldbærrar stefnu og framkvæmdar í heilbrigðiskerfi, félagsþjónustu, skólum, réttarkerfi, og í sérhæfðri þjónustu fyrir konur og börn.

Um rannsóknina:

Að rannsókninni stóðu:
A. Mullender prófessor, háskólanum í Warwick,
Dr. L. Kelly, Háskólanum í Norður-Lundúnum,
G. Hague, E Malos, Háskólanum í Bristol,
U. Imam, háskólanum í Durham.