Samtök um kvennaathvarf

Heimilisofbeldi er samkvæmt skilgreiningu Samtaka um kvennaathvarf þegar einn fjölskyldumeðlimur kúgar annan í skjóli friðhelgi heimilisins og tilfinningalegrar-, félagslegrar- og fjárhagslegrar bindingar. Sá sem ofbeldinu beitir getur verið maki, fyrrverandi maki, foreldri, barn eða aðrir tengdir fórnarlambinu fjölskylduböndum. Í lang flestum tilvikum er um að ræða karlmann sem beitir konu ofbeldi í skjóli líkamlegra yfirburða.

Heimilisofbeldi getur verið bæði andlegt og líkamlegt og birst í ýmsum myndum, til dæmis í því að konan er einangruð frá umheiminum, komið er í veg fyrir að hún eigi samskipti við fjölskyldu og vini og jafnvel að hún sæki vinnu eða nám. Efnahagsleg stjórnun getur verið hluti af heimilisofbeldi þar sem fjárráðin eru tekin af konunni og aðgangur hennar að peningum er takmarkaður. Stundum hefur konan ekki hugmynd um hvernig fjármál fjölskyldunnar standa og hefur lítið um það að segja hvernig fjármunum heimilisins er ráðstafað. Hótanir og tilfinningaleg kúgun er oft hluti af heimilisofbeldi þar sem fórnarlambið er niðurlægt og brotið niður. Konan situr stöðugt undir hótunum um ofbeldi gagnvart sér eða börnunum og hún er látin finna fyrir vanmetakennd. Oft er ábyrgðinni á ofbeldinu varpað yfir á fórnarlambið. Líkamlegt ofbeldi er sú birtingamynd sem er greinilegust en oft er andlega ofbeldið það sem erfiðast er að vinna úr. Kynferðisleg misnotkun svo sem nauðganir eða kynferðisleg niðurlæging er mjög oft hluti af heimilisofbeldi.

Einkenni heimilisofbeldis

Konur sem búa við heimilisofbeldi bera það sjaldnast utan á sér og oft hafa nánir aðstandendur eða vinnufélagar ekki hugmynd um hvernig í pottinn er búið. Í skýrslu sem unnin var að beiðni dómsmálaráðherra og lögð fyrir Alþingi í febrúar 1997 kemur fram að 14% íslenskra kvenna hafa verið beittar ofbeldi af hendi núverandi eða fyrrverandi maka og 7% verið beittar mjög grófu ofbeldi. Þessar upplýsingar eru unnar samkvæmt frásögn kvennanna sjálfra og gæti því verið vanmat. Heimilisofbeldi er því stórt vandamál hér á landi og afar nauðsynlegt að umhverfi konunnar sýni því skilning þegar hún ákveður að brjótast út úr ofbeldismynstri. Það á ekki síst við um atvinnurekendur og samstarfsfólk.

Í flestum tilvikum bera konur það ekki utan á sér að þær búi við heimilisofbeldi. Slíkt getur verið falið árum saman og fólk í nánasta umhverfi hefur ekki hugmynd um hvernig í pottinn er búið. Vanlíðanin sem þessu fylgir brýst oft út í líkamlegum einkennum sem fylgja tíðar heimsóknir til lækna vegna smákvilla konunnar eða barna hennar. Líkamleg einkenni heimilisofbeldis geta verið höfuðverkur, svefntruflanir, þreyta, almennt slen, ýmis stoðkerfaeinkenni, meltingaróþægindi, átröskun og einkenni frá hjarta. Andlegu einkennin geta verið þunglyndi, kvíði, ótti, spenna, kynlífsvandamál, áráttuþráhyggjuhegðun, áfengis- og lyfjamisnotkun og sjáflsvígstilraunir. Einangrunin sem er oft fylgifiskur heimilsofbeldis getur birst í því að konur hafa ekki eigin fjárráð og er aftrað frá því að taka þátt í félagslífi með vinnufélögum eða á öðrum vettvangi.

Af hverju fer hún ekki?

Spurningin sem flestir spyrja er: Af hverju fer hún ekki? Þá er þarft að hafa í huga að í ofbeldissamböndum er konan brotin niður og sjálfsmynd hennar er oft aðeins til sem endurspeglun á manninum. Hennar eigin tilfinningar eru hættar að skipta máli, það eina sem hefur þýðingu eru tilfinningar og viðbrögð mannsins. Eftir að líkamlegu ofbeldi er beitt kemur stundum gott tímabil þar sem maðurinn er fullur iðrunar og bæði kjósa að trúa því að ofbeldið muni ekki endurtaka sig. Þá getur konan einfaldlega verið orðin háð manninum um veraldleg gæði; peninga og húsnæði, og stundum er gefin sú ástæða að konan vill ekki svipta börnin því að búa hjá báðum foreldrum. 

Ábyrgð umhverfisins

Að berjast gegn heimilisofbeldi er ábyrgð samfélagsins alls og ekki síst atvinnurekenda og vinnufélaga sem verða varir við eitthvað misjafnt. Reyndar sýnir reynslan það að í mörgum tilvikum eru atvinnurekendur bestu bandamenn kvenna sem búa við heimilisofbeldi. Oft hefur það komið fyrir að vinnuveitendur hvetja konur til að leita til Kvennaathvarfsins og hafa jafnvel hringt fyrir þær og skutlað þeim í athvarfið. Vinnuveitendur vita að það skiptir miklu máli að starfsfólki líði vel bæði í vinnunni og heima. Mikilvægt er fyrir atvinnurekendur sem aðra að hafa það í huga að hver sem er getur lent í því að búa við heimilisofbeldi. Þessar aðstæður velur enginn en erfitt getur reynst að koma sér út úr þeim. 

Hvað skal gera

Ef grunur vaknar um að starfsmaður sé beittur heimilisofbeldi skal fylgja þeirri reglu að konan sjálf sé sérfræðingur í sínum málum. Oft getur tekið langan tíma fyrir konuna að brjótast út úr heimilisofbeldi og verður hún sjálf að vera tilbúin til þess. Því er nauðsynlegt að taka ekki fram fyrir hendurnar á henni heldur veita henni frekar stuðning og benda á úrræði. Það getur verið stórt skref fyrir konuna að tala um sín vandamál og oft felst besti stuðningurinn í því að hlusta í trúnaði án þess að dæma. Þar sem konur upplifa oft að þeim sé um að kenna og ábyrgðin á heimilisofbeldinu liggi hjá þeim er nauðsynlegt að koma skilaboðum til þeirra að ofbeldi sé aldrei réttlætanlegt. Ef sést greinilega á konu að henni hefur verið misþyrmt er hægt að bregðast við með því að segja: „Það hefur greinilega einhver farið illa með þig“. Þar með er verið að segja að einhver beri ábyrgð á barsmíðunum önnur en konan. Setningar eins og: „Ég veit að þú munt vinna þig út úr þessu“ gefa líka til kynna trú á konuna og styrkir hana í því að leita sér hjálpar og veitir henni von um að hún geti breytt lífi sínu. 

Þegar konur ákveða að brjótast út úr ofbeldissambandi skiptir stuðningur og skilningur atvinnurekenda oft sköpum. Þegar kona kemur til dvalar í Kvennaathvarfinu er hún hvött til að greina vinnuveitanda frá stöðu mála og nær undantekningarlaust er aðstæðum hennar sýndur fullur skilningur. Í sumum tilvikum þarf konan að fá frí um stundar sakir eða svigrúm til að haga vinnutíma með öðrum hætti en venjulega. Þá er mikilvægt að atriði eins og breyting á launagreiðslum gangi hratt fyrir sig, til dæmis í tilvikum þar sem laun hafa verið lögð inn á reikning makans. Þegar kona er, eða hefur verið, beitt heimilisofbeldi þarf oft að huga að öryggi hennar á vinnustaðnum. Fyrrverandi maki sem beitt hefur heimilisofbeldi er allt eins líklegur til að sitja fyrir konu á vinnustað hennar og stundum getur tekið langan tíma fyrir fórnarlambið að losna algerlega við ofbeldismanninn úr lífi sínu. Öryggisráðstafanir á vinnustað geta falist í að upplýsa samstarfsfólk um stöðu mála, forðast aðstæður þar sem konan er ein að störfum og láta aðra um að svara í síma ef svo ber undir. Þessar ráðstafanir skal samt alltaf gera í samráði við konuna sjálfa.

Að leita ráða

Um tuttugu ára skeið hafa Samtök um kvennaathvarf sérhæft sig í að veita fórnarlömbum heimilisofbeldis aðstoð og stuðning. Starfsemin er þríþætt: Í fyrsta lagi rekstur athvarfs, fyrir konur og börn þeirra þegar dvöl í heimahúsum er þeim óbærileg vegna andlegs eða líkamlegs ofbeldis eiginmanns, sambýlismanns eða annarra heimilismanna. Athvarfið er einnig fyrir konur sem hafa orðið fyrir nauðgun. Í öðru lagi símaráðgjöf allan sólarhringinn í síma 561 1205. Konur geta hringt og rætt mál sín og fengið stuðning og upplýsingar, en þeir sem vita af ofbeldi en eru óöruggir um hvað skal gera er einnig bent á að hringja og leita ráða. Í þriðja lagi ókeypis viðtöl, þar sem konur geta komið og fengið stuðning og upplýsingar án þess að til dvalar komi. Það er nauðsynlegt að benda konum sem búa við heimilisofbeldi á þessi úrræði og láta þeim í té upplýsingar um hvernig megi nálgast þá hjálp sem Kvennaathvarfið býður upp á. Þá er einnig að hafa margvíslegar upplýsingar á heimasíðunni www.kvennaathvarf.is bæði fyrir þá sem hafa orðið fyrir heimilisofbeldi og eins þá sem vilja koma konum í þeirri aðstöðu til hjálpar.

Drífa Snædal,

Fræðslu- og kynningarstýra Samtaka um kvennaathvarf