Greinar
Helstu kenningar Evu Lundgren
“Til að fá skilning á því hvers vegna sumir karlmenn eru ofbeldissinnaðir fann ég að í stað þess að að spyrja mennina hvers vegna þeir í ósköpunum höguðu sér svona hræðilega þurfti ég í rannsóknum mínum að spyrja á annan hátt og velta því fyrir mér hvað þeir fengu út úr því að beita konu sína ofbeldi. Og þá kom ýmislegt athyglisvert í ljós,” sagði prófessorinn Eva Lundgren.
Ýmsar goðsagnir hafa verið uppi varðandi ofbeldissambönd. Í fyrsta lagi er konan mjög oft gerð ábyrg fyrir brotinu, hún er of dugleg, of löt, of ögrandi, of feit o.s.frv. Í öðru lagi hefur þeirri goðsögn verið haldið fram að konan sé masókisti. Þá hefur ofbeldið verið talið stafa af félagslegum erfiðleikum, svo sem áfengissýki. Í fjórða lagi hefur ofbeldið verið talið stafa af því að maðurinn hafi átt erfiða æsku.
Ofbeldi grundvallast oftast á valdabaráttu:
Eva Lundgren afgreiðir allar þessar goðsagnir og segir að ofbeldisbrot gegn konu, svo sem heimilisofbeldi, nauðgun, sifjaspell, vændi og klám grundvallist á valdabaráttu karlanna. Það að vera karlmaður er að hafa völd og stjórna lífi konunnar, stjórna hugmyndum hennar um kynhlutverk og lífsrými. Valdið tekur einnig á sig erótískar myndir, enda er kynferðislegt ofbeldi stór þáttur í ofbeldissamböndum. Einangrunin einkennir ofbeldissambönd, karlinn einangrar konuna og hún fer að einangra sig sjálf til að aðrir viti ekki hvernig hún hefur það.
Heimilisofbeldi er erfitt viðureignar vegna þess að konum er ekki trúað, hvorki af umhverfi né yfirvöldum, þar af leiðandi fá þær enga hjálp til að komast út úr sambandinu nema með aðstoð þeirra sem þekkja vel þennan feril. Lýsing konu sem er beitt ofbeldi er allt of ótrúleg til að fólk sem ekki þekkir til trúi henni. Það er því miklu algengara og auðveldara að segja að það sé hún sem hafi rangt fyrir sér, enda kemur ofbeldismaðurinn venjulega mjög vel fyrir í augum annarra, er skemmtilegur og virðist umhyggjusamur, meðan konan virkar snúin og afundin.
Hvað fær karlmaður út úr því að beita konu sína ofbeldi? Í fyrsta lagi fær hann vald og það tengist hugmyndum hans um karlmennsku. Hann beitir ekki hvern sem er ofbeldi, heldur einungis ákveðna persónu á ákveðnum tíma og stað. Hann segir að hann beiti konu sína ofbeldi þegar tilfinningarnar bera hann ofurliði, en í raun og veru hefur hann stjórn á tilfinningum sínum og veit mjög vel hvað hann er að gera. Hann getur stjórnað konunni með því að einangra hana, ákveða hvern hún á að umgangast, hvernig henni á að líða, hvað hún á að hugsa og hvað hún á að taka sér fyrir hendur. Þetta ferli gerist ekki á einni nóttu og fyrirlestur Evu Lundgren fjallaði um það hvernig ofbeldismynstrið verður “eðlilegur” hluti daglegs lífs. Konan breytist meðan á þessu ferli stendur og þau mörk sem hún hafði um hvaða hegðun hún getur sætt sig við breytast. Þess vegna finnst mörgum erfitt að skilja hvers vegna kona yfirgefur ekki mann sem beitir hana ofbeldi.
Notar til skiptis hlýju og ofbeldi:
En hvernig fer hann að þessu? Jú, með því að nota til skiptis hlýju og ofbeldi. Þegar hann er búinn að beita konuna ofbeldi, og hún gerir sér grein fyrir því að hún er á valdi hans, hann ræður lífi hennar og dauða, verður hann mjög góður, brotnar jafnvel niður og grætur, biður fyrirgefningar og segir að þetta muni aldrei koma fyrir aftur. Konan vill trúa því og í ófáum tilfellum huggar hún manninn, þau sættast og hann veit að hann er búinn að komast upp með hegðun sem er ekki hægt að réttlæta. Þar með er hann búinn að ná ákveðnum tökum á konunni, farinn að stjórna lífi hennar. Svipaður atburður endurtekur sig, karlmaðurinn beitir konuna ofbeldi og sýnir svo hlýju og væntumþykju.
Þar sem konan getur ekki borið hann saman við neinn annan vegna einangrunar finnst henni hann virkilega vera góður þegar hann sýnir þá hlið á sér. Maðurinn setur konunni ákveðinn ramma sem hún á að lifa í og smám saman þrengist sá rammi þannig að hún hefur leyfi til að gera sífellt færra, fær leyfi hans til að verða að engu. Konan hættir smám saman að treysta eigin dómgreind, fer að trúa því að það sé eitthvað verulega mikið að henni, fer að sjá sig eins og maðurinn sér hana. Frá því að vera gerandi í eigin lífi verður hún þolandi. Hún velur að vera áfram í sambandinu þó að hún eigi á hættu að deyja andlega, tilfinningalega, sálrænt eða að deyja í raun og veru. Ef hún fær ekki aðstoð heldur hún áfram að vera þolandi.
En hvernig réttlætir karlmaðurinn það fyrir sjálfum sér að hann beitir hana ofbeldi? Vegna þess að það er eitthvað að konunni, hún er of mjó eða of feit, hún vinnur of mikið eða of lítið, hún er of þrifin eða alger sóði. Hann einn er dómbær um hvað amar að henni, það er hans túlkun sem skiptir máli. Hann lifir eftir sínum reglum og hún passar ekki inn í þær. Hann verður að berja hana til þess að hún verði eins og hún á að vera. Hann verður að vera eins og karlmaður, hún fær leyfi hans til að verða að engu. Það að vera karlmaður er að hafa stjórn á lífsramma konunnar og stjórna því hvað er kvenlegt, hvernig konur eigi að vera. Þetta veitir honum vald til að stjórna lífi og dauða, vald sem færir hann nær guði. “Það tengist hugmyndum hans um karlmennskuna” segir Eva Lundgren, “karlmaðurinn verður alltaf að vera að vinna nýja og nýja sigra og hann verður að vinna sigra á konunni sem öðrum. Það er hins vegar ekkert gaman að sigra hana nema hún veiti einhverja mótstöðu. Því er það yfirleitt þannig að þegar karlmaðurinn hefur unnið lokasigur á konunni, “drepið” hana andlega, tilfinningalega eða líkamlega er ekkert gaman lengur, hann fær ekki lengur “kikk” út úr því að vinna sigra á konunni og því verður hann að koma sér upp öðru fórnarlambi, sem í flestum tilvikum er nýr maki og barn og í mörgum tilfellum bæði barn úr fyrra sambandi og nýr maki. Og þá byrjar svipað ferli aftur. Í flestum tilfellum snýr hann sér að eigin börnum.”
Þeir gera allt til að ganga í augun á þeim sem þeir elska
Hvernig hefst þetta ferli? Ofbeldissambönd byrja á sama hátt og önnur sambönd, fólk dregst hvort að öðru og verður ástfangið. Er hægt að sjá einhver merki þess í upphafi sambands að ekki sé allt með felldu? Eva segir að það sé ekki svo auðvelt: “Ég er hrædd við að gefa yfirlýsingar um slíkt, það er of mikil bjartsýni að hægt sé að sjá þetta í byrjun sambands. Ofbeldismenn eru snillingar í að klæðast búningi hins fullkomna maka. Þeir eru rómantískir og umvefja konuna blómum og fögrum orðum ef því er að skipta. Þeir virðast vera nærgætnir, tillitsamir og í raun of fullkomnir til að geta verið “ekta”. Þeir gera ALLT sem þeir geta til að ganga í augun á þeim sem þeir “elska”. Það er engin til í heiminum nema hún. Hún ein skiptir máli.
Þar með er ekki sagt að allir rómantískir karlar séu ofbeldissinnaðir, heldur að konan eigi að vera vakandi fyrir því að ef karlinn segir að ekkert nema hún skipti hann máli þá getur það verið merki um eitthvað allt annað. Ef hann segist ekki elska neina aðra en þig, getur það verið merki um að þú sért sú sem hann ætlar að stjórna, einangra og setja takmörk. Konum finnst oft gott að heyra að það séu eimitt þær sem þeir elska svo mikið, en þessi “ást” getur orðið þeim að fjörtjóni.
Eva segir að ekki sé hægt að afgreiða ofbeldi innan fjölskyldunnar sem eitthvert smávandamál. “Við höfum tilhneigingu til að líta á það sem vandamál sem tengist ofdrykkju, innflytjendum eða þeim sem minna mega sín í samfélaginu, en ofbeldið er í öllum stéttum og á Norðurlöndum er talið að fjórða til fimmta hver kona sem er í sambúð eða hjónabandi búi við ofbeldi. Aleiðingar ofbeldis eru gífurlegar og koma fram sem heilsuvandamál og ýmiss konar samfélagsvandamál. Samfélagið er allt byggt upp á ákveðinn hátt. Við búum við ákveðin valdakerfi þar sem karlar skipa æðstu stöðurnar. Það er því ýmislegt í okkar menningu sem réttlætir vald karla yfir konum og þó konur og karlar hafi opinberlega jafnan rétt leyfist konum mikið minna hvað varðar ýmsar óskráðar reglur samfélagsins. Ofbeldimenn notfæra sér þetta.
Ég held að karlmenn hafi almennt ekki þroska til að líta á maka sína sem jafningja, þeir eru ekki aldir upp við það. Það að hafa völd er hluti af því að vera karlmaður. Það þarf að breyta svo mörgu til að koma á jafnrétti, það þarf að breyta stofnunum. Ég held að það hafi orðið mörgum mönnum áfall að heyra talað um jafnrétti, þeir hafi orðið hræddir og óttaslegnir. Karlmenn hafa átt að vera höfuð fjölskyldnanna og fyrirvinnur og allar valdastofnanir samfélagsins og öll uppbygging staðfesta það. Það þarf því að breyta æði mörgu til að koma á raunverulegu jafnrétti”
