Greinar
Heidi Greenfield, hefur langa reynslu af því að starfa með körlum sem beita eiginkonur sínar ofbeldi. Einnig hefur hún sinnt ráðgjöf fyrir fórnarlömb þessara manna. Blaðamaður Nýs Lífs hitti Heidi Greenfield að máli í þeim tilgangi að fræðast um þá tegund ofbeldis sem ekki skilur eftir ummerki á líkamanum. “Ég hafði lært félagsráðgjöf í New York og síðan hóf ég störf í kanadíska geðheilbrigðiskerfinu – fyrst með fólki í sjálfsvígshugleiðingum og svo með börnum sem áttu við geðræn vandamál að stríða. Að því búnu réðst ég til starfa við fjölskylduþjónustustofnun (Family Service Agency) sem á sér enga hliðstæðu á Íslandi enn sem komið er. Þar stjórnaði ég m.a. meðferð karla sem beitt höfðu eiginkonur sínar ofbeldi.”
Ég hélt að slíkir menn vildu yfirleitt enga hjálp?
“Það er alveg rétt. Lögin í Ontario stuðla hins vegar að því að þeir leiti sér aðstoðar þannig að þeir eru undir meiri þrýstingi en karlmenn í svipaðri stöðu á Íslandi. Ég man bara eftir einum einasta manni, sem kom í meðferð að eigin frumkvæði, öll þau ár sem ég vann við þetta í Kanada. Sumir komu vegna þess að dómstólar höfðu dæmt þá til þess. Aðrir komu samkvæmt ráðleggingum lögmanna sinna. – áður en mál þeirra voru tekin fyrir hjá hinu opinbera – í von um vægari dóm. Enn aðrir komu eftir að eiginkonurnar höfðu sett þeim úrslitakosti, t.d. varðandi umgengni við börnin. Það var líka regla fremur en undantekning að konurnar hringdu fyrir hönd eiginmanna sinna til þess að spyrja um meðferðina. Aðrar konur, hvort sem þær eru beittar ofbeldi eða ekki, hafa tilhneigingu til að vilja axla byrðar maka sinna og létta þeim róðurinn þegar tilfinningamál eru annars vegar. Við ráðlögðum konunum að byrja á því að sinna sjálfum sér. Þær eru velkomnar í ráðgjöf. Ef eiginmenn þeirra vildu komast í hóp hjá okkur urðu þeir sjálfir að bera sig eftir aðstoðinni.”
Gerði meðferðin þeim eitthvert gagn fyrst þeir komu ekki af fúsum og frjálsum vilja?
“Það var misjafnt. Einstaka maður sat þögull og lét þetta bara yfir sig ganga – aðallega þeir sem komu samkvæmt dómsúrskurði. Langoftast tókst okkur þó að vekja áhuga karlanna á að fá persónulegan ávinning út úr meðferðinni. Jafnvel þeir, sem í fyrst í stað litu á þetta sem hverja aðra afplánun, skildu smám saman að þeir gátu grætt eitthvað á að vera þarna. Það duga engin vettlingatök við meðferð ofbeldishneigðra karla. Þeir eru engir kjánar. Þetta eru snillingar í að afbaka staðreyndir. Þeir geta jafnvel hljómað mjög sannfærandi þegar þeir kenna eiginkonum um hvernig komið er. Það gefst vel að vinna með svona menn í hópum þar sem blandað er saman nýliðum og körlum sem verið hafa í meðferð um skeið. Þeir síðarnefndu liggja ekki á liði sínu við að lækka rostann í þeim nýju sem taka oft meira mark á mönnum í sömu sporum en ráðgjöfunum. Fordæmið, sem nýliðarnir í hópnum fá við að sjá þá lengra komnu, er líka afar mikilvægt. Það sýnir svo ekki verður um villst að meðferðin hefur áhrif.” “Allar konur geta lent í því að vera beittar ofbeldi af eiginmönnum sínum” segir hún, - óháð menntun, þjóðfélagsstöðu, efnahag og öðrum slíkum þáttum. Engin sérstök manngerð á þetta á hættu fremur en önnur. Samt hafa margir ákveðnar hugmyndir um konur sem búa við heimilisofbeldi. Jafnvel konurnar, sem verða fyrir þessu, eiga ekki í vandræðum með að lýsa “dæmigerðri” konu sem beitt er ofbeldi. Oftast er sú lýsing gerólík þeim sjálfum því allar álíta þær sínar eigin aðstæður hafa algjöra sérstöðu.
Svona kemur þetta aftan að fólki. Þegar ráðgjafar spyrja þessar konur hvort eiginmennirnir hafi nauðgað þeim svara þær líka neitandi. Ef spurt er hvort þær hafi einhvern tímann haft kynmök án þess að langa til þess er svarið hins vegar annað. Þær segjast iðulega lenda í þeirri aðstöðu. En kynmök eru ekkert annað en nauðgun ef annar aðilinn vill ekki að þau fari fram.” Heidi segir að margir átti sig ekki á því að um ofbeldi geti verið að ræða þótt maðurinn leggi aldrei hendur á konuna. Sú tegund heimilisofbeldis sé þó ekki síður hættuleg en barsmíðar – sérstaklega fyrir sálarheill konunnar. Hún tekur dæmi: “Það er t.d. hreint og klárt ofbeldi þegar eiginmaðurinn stjórnar því hverja konan hittir og talar við, hvað hún les og hvert hún fer. Manninum er kannski uppsigað við tengdaforeldra sína og harðbannar konunni að stíga fæti inn á æskuheimili sitt. Ekki getur eiginkonan hringt í lögregluna og sagt: “Maðurinn minn leyfir mér ekki að tala við mömmu mína!” Löggan myndi e.t.v. fara að hlæja og það myndi auka enn á niðurlæginguna. Samt er þetta hættuleg kúgun og skaðar þann sem verður fyrir henni. Tilgangurinn með því að einangra konuna getur líka verið sá að hún fái ekki aðra mynd af sjálfri sér en honum þóknast. Hann hamrar kannski á því hvað hún sé ljót, feit eða heimsk og vill ekki að aðrir bæti sjálfsmynd hennar með hóli eða uppörvun. Konur, sem verða fyrir ofbeldi af þessu tagi, óska stundum að eiginmennirnir myndu berja þær. Þá gætu þær a.m.k. lagt fram kæru og stutt hana með áverkavottorðum.
Sumir menn beita ofbeldi með því að kynda undir sektarkennd eiginkvenna sinna, láta þær halda að þær séu að missa vitið eða með því að lítillækka þær í votta viðurvist. Þeir fullyrða t.a.m. að ákveðnir hlutir hafi aldrei verið sagðir eða gerðir og saka þær, beint eða óbeint, um ímyndunarveiki. Aðrir þurfa ekki annað en að hvessa augum eða veifa vísifringri til þess að ógna konunni. Eða þá að þeir brjóta eitthvað – t.d. eitthvað sem henni er kært. Það er ekki síður ofbeldi en að leggja hendur áfólk. “Hótanir eru enn ein tegund ofbeldis,” segir Heidi og spyr síðan. “Hvað er það annað en tilfinningalegt ofbeldi að hóta hjónaskilnaði eða sjálfsvígi?” Hún segir mennina oft nota hótanir til þess að konurnar falli frá kærum á hendum þeim. Þetta á ekki síst við á Íslandi vegna þeirra laga sem hér eru í gildi. “Mér finnst þetta vera meingölluð lög því hér á landi er það algjörlega í höndum konunnar að leggja fram kæru. Setjum svo að kona hafi verið barin af eiginmanni sínum og ætli að kæra. Hvað getur hún gert ef hann hótar henni lífláti ef hún fellur ekki frá kærunni? Hún veit að hann veigrar sér ekki við að beita ofbeldi. Samt myndi lögregla lítið geta aðhafst þótt hún segði frá líflátshótuninni. Þetta myndi trúlega flokkast undir heimiliserjur. Á hún þá að leggja líf sitt að veði með því að standa við kæruna? Í Ontario fylki í Kanada geta menn ekki notað svona hótanir. Þar er það nefnilega ekki í höndum fórnarlambanna að kæra heldur fellur það undir verksvið þeirra lögreglumanna sem fá málið til meðferðar. Og ef slík kæra berst ekki þegar um augljóst ofbeldismál er að ræða er hægt að kæra viðkomandi lögreglumenn fyrir brot í starfi.”
Samkvæmt reynslu Heidi eru tvær meginástæður fyrir því að konur dragi kærur til baka. Þær gera það annað hvort vegna þess að þær eru hræddar eða af því að eiginmennirnir eru fullir iðrunar og lofa bót og betrun. Heidi nefnir fleiri dæmi um atferli sem fólk eigi stundum erfitt með að átta sig á að sé andlegt ofbeldi. “Eiginmenn geta beitt konur sínar ofbeldi með því að stjórna fjárráðum þeirra. Þeir standa e.t.v. í vegi fyrir því að þær ráði sig í vinnu utan heimilisins. Eða þá að þeir hirða mánaðarlaun eiginkvenna sinna og skammta þeim síðan peninga. Það er ekki nóg með að konurnar fái engu ráðið um fjármál fjölskyldunnar heldur hafa þær yfirleitt ekki hugmynd um í hvaða farvegi þau eru. Þær vita ekki hvað eiginmenn þeirra hafa í laun, hvað þá að þær viti um útistandandi skuldir. Andlegt ofbeldi getur einnig verið fólgið í því að maðurinn komi fram við konu sína eins og þjón eða jafnvel þræl. Mér finnst þetta reyndar meira áberandi á Íslandi en víða annars staðar. Jafnvel þótt það sé á margra vitorði að einhver maður sýni eiginkonu sinni algjört ofríki er það látið gjörsamlega afskiptalaust – vegna hinnar svokölluðu “friðhelgi einkalífsins.” Maðurinn heldur því auðvitað áfram að skipa konunni fyrir og gera ómanneskjulegar kröfur til hennar. Og konan lætur bjóða sér þetta. Í æsku sá hún móður sína kannski fá svipaða útreið og heldur þess vegna að samskipti hjóna geti ekki verið öðruvísi.”
Er þetta nú ekki að breytast til batnaðar?
“Svolítið – en gömlu, stöðnuðu kynhlutverkin eru ótrúlega lífseig þrátt fyrir gjörbreyttar þjóðfélagsaðstæður. Tökum eldamennsku og matarinnkaup sem dæmi. Þótt hjón vinni bæði fullan vinnudag er það samt oftast konan sem tekur ákvörðun um kvöldmatinn. Hugsanlega eldar maðurinn matinn. En það er nær alltaf hlutskipti eiginkonunnar að hugsa fyrir því hvað verði matreitt og sjái til þess að nauðsynleg hráefni séu til staðar. Kannanir sýna að mikill meirihluti heimilisstarfanna er enn á herðum kvenna. Þessu er erfitt að breyta – einfaldlega vegna þess að á einhvern lúmskan hátt finnst okkur flestum eðlilegt að konunnar vinni þessi störf. Einnig er erfitt að breyta mismunandi viðhorfum kynjanna til húsverka. Við konurnar erum oftast fyrri til en mennirnir að henda skítugum handklæðum í þvottavélina, sópa mylsnuna undan eldhúsborðinu og skipta á rúmunum. Jafnvel þótt eiginmaður okkar ætli að gera þetta finnst okkur iðulega skárra að gera það sjálfar en að upphefja eitthvert nöldur. Þangað til þetta viðhorf breytist og kynin axla jafna ábyrgð á heimilinu verður ekki hægt að útrýma andlegu ofbeldi. Menn halda áfram að kúga eiginkonur sínar á meðan þeir komast upp með að leika kóng í ríki sínu og segjast vera að hjálpa eiginkonunni í stað þess að sinna sjálfsögðum skyldum sínum þegar þeir sinna börnunum sínum eða ryksuga stofugólfið.”
Hvað geta konur, sem beittar eru ofbeldi, gert til þess að rjúfa vítahringinn sem þær eru í?
“Þær verða fyrst og fremst að átta sig á því að það er aldrei hægt að réttlæta ofbeldi. Aldrei nokkurn tímann,” segir Heidi með gífurlegri áherlsu. “Það eru hreinar ranghugmyndir ef kona, sem beitt er ofbeldi, ímyndar sér að hún hafi sjálf kallað það yfir sig með orðum sínum, gerðum, útliti eða öðru, Það er algjör fjarstæða. Því miður eiga konur, sem beittar eru andlegu ofbeldi, þó oft erfitt með að tileinka sér þetta viðhorf. Áhrifaríkasta leiðin til að öðlast nýja sýn á aðstæðurnar er að brjóta þagnarmúrinn og byrja þannig að brjótast út úr einangruninni. Konur, sem búa við ofbeldi, verða að tala um ástandið við annað fólk. Það er hreinlega undirstöðuatriði ef eitthvað á að breytast. Gott er að byrja á því að leita til nákominna ættingja eða traustra vina. Það þarf ekki að vera í formi umkvörtunar eða klögunar. Viðkomandi kona getur einfaldlega leitað upplýsinga um hvernig lífið gengur fyrir sig í öðrum fjölskyldum til þess að fá viðmiðun – alveg eins og vinkonur bera saman vöxt og þroska barna sinna. Ef konan verður að afhenda eiginmanni sínum launaumslagið sitt í hverjum mánuði getur hún t.d. spurt systur sína hvernig þessu sé háttað hjá henni. Ef konan fær ekki að lesa Morgunblaðið, vegna þess að maðurinn hefur eitthvað á móti því, getur hún spurst fyrir um blaðakaup í öðrum fjölskyldum. Þannig fengi hún trúlega staðfestingu á hversu óeðlileg framkoma eiginmannsins er.
Ef ofbeldið er m.a. fólgið í því að eiginmaðurinn niðurlægir konuna í votta viðurvist ætti hún að brydda upp á einhverju dæmi um það við manneskju sem verið hefur viðstödd. Þá sæi hún atburðinn eflaust í nýju ljósi og fengi stuðning sem hún þyrfti á að halda. Umrædd manneskja segir kannski: “Ég varð alveg miður mín þegar ég heyrði hvernig hann talaði til þín. Þú mátt ekki leyfa honum að segja svona hluti við þig.” Þar með rynni upp fyrir konunni að hún hafi ekki verið að ýkja eða ímynda sér niðurlæginguna. Öðrum fyndist hún einnig hafa verið lítilsvirt.
Konur í þessari stöðu eru að mörgu leyti eins og börn sem eru misnotuð kynferðislega. Sá, sem beitir ofbeldinu, telur þeim trú um að það sé eðlilegt. Svona sé þetta í öllum fjölskyldum. Fórnarlömbin skortir því styrk til að brjótast út úr vítahringnum þar til þeim skilst að sömu hlutir viðgangist ekki hjá öðru fólki. Stundum treysta aðstandendur sér ekki til að ráðleggja konunni eða vilja ekki blanda sér í málið. “Konur, sem búa við kúgun, geta leitað aðstoðar hjá Kvennaathvarfinu án þess að dveljast þar,” bendir Heidi á. “Ef þær búa úti á landi getur ráðgjafi talað við þær í síma og konur á höfuðborgarsvæðinu geta komið í viðtöl. Því miður er ekki boðið upp á hópastarf með leiðbeinanda fyrir konur athvarfsins en það myndi örugglega gagnast mörgum. Helst af öllu þyrftu allar konur, sem beittar eru ofbeldi, að komast í samband við fagfólk því vinir og ættingjar eiga erfitt með að sýna nauðsynlegt hlutleysi. Þegar konan reynir að brjótast út úr vítahrignum má nefnilega búast við “sundur og saman” tímabili sem oft setur nákomnar manneskjur í erfiða stöðu. Ákveðin vinkona hefur kannski hvatt konuna eindregið til að fara frá eiginmanni sem ljóst er að taki sig ekki á. Hvað verður um vináttu þeirra ef konan gerir enn eina tilraun til að bjarga hjónabandinu? Vinkonan verður kannski sár yfir því að ráðleggingar hennar hafi verið hunsaðar og ekki ríkir lengur trúnaður á milli þeirra.
Fólk skilur oft ekki hvers vegna þessar konur haldi áfram að búa með manni sem beitir þær ofbeldi. Því finnst eðlilegast að konurnar yfirgefi einfaldlega eiginmann sinn. Punktur og basta. Málið er hins vegar flóknara en svo. Við megum ekki gleyma að konan var – og er jafnvel enn – bundin manninum tilfinningaböndum. Þetta er ekki ókunnugur maður úti í bæ, heldur maður sem hún varð ástfangin af og stofnaði til sambúðar með. Það að auki eru iðulega börn í spilinu. Vonarglætan getur verið mjög lífseig. Þess vegna er svona erfitt að brjótast út úr vítahringnum. Afneitunin og vonin viðhalda ástandinu, þvert á alla skynsemi. Hluti skýringarinnar er líka hið aldagamla viðhorf að konunni ber að halda fjölskyldunni saman. Tvístrist fjölskyldan við skilnað hafi konan því brugðist. Ekki bætir það úr skák hve samfélagið á Íslandi er smátt í sniðum. Það er ekki nóg með að konan fyllist sektarkennd heldur hefur hún það líka á tilfinningunni að allir viti að henni hafi mistekist að halda hjónabandinu gangandi.”
Hafa afleiðingar andlegs ofbeldis ekki einnig mikið að segja – þ.e. að konan er ekki fjárhagslega sjálfstæð og/eða er svo þrúguð af vanmáttarkennd að hún treystir sér ekki til að standa á eigin fótum?
“Vissulega. Maðurinn getur verið búinn að brjóta eiginkonuna svo niður að hún heldur að enginn annar muni líta við henni, hvorki sem konu né vinnuafli. Sjálfsmynd hennar er bókstaflega í tætlum.”
Hvernig er best að bregðast við ef mann grunar að kona er beitt ofbeldi?
“Það er ekkert einfalt svar við þessari spurningu. Best er að fara afar varlega því þetta eru svo viðkvæm mál. Sjálf myndi ég reyna að komast að því hvort konunni lægi eitthvað á hjarta. Ef slíkar þreifingar bæru engan árangur myndi ég trúlega velja heppilega stund til að rétta henni bækling frá Kvennaathvarfinu. Ég myndi ekki skilja bæklinginn eftir á borðinu hennar, þegjandi og hljóðalaust, heldur hvetja hana til að kynna sér innihald hans. Fyrst myndi ég þó biðja hana afsökunar á afskiptaseminni, segja að mér þætti vænt um hana og ég hefði svo miklar áhyggjur af henni. Ennfremur myndi ég leggja áherslu á að ef hugboð mitt reyndist rangt vonaði ég að hún gæti fyrirgefið þetta. Og þótt þú þekkir eiginmanninn máttu aldrei brydda upp á þessu við hjónin í sameiningu. Talaðu við konuna í einrúmi og farðu eins varlega að henni og kostur er. Ef konan vill ekki ræða málin skaltu ekki ympra aftur á þessu við hana. Hennar er valið. Þú ert búin að gefa boltann og upp frá því er það hennar að leita til þín ef hún kærir sig um.”
Heidi segir að í tengslum við heimilisofbeldi geti það allt eins verið kostur hversu lítið íslenskt þjóðfélag er. “Mér dettur í hug aðferð sem beitt er í Kanada,” segir hún kankvís. “Þar er hún reyndar notuð til þess að skapa þrýsting á menn sem trassa að borga barnameðlög því í Kanada sér ríkið ekki um að innheimta meðlögin. Þrýstihópar hafa gripið til þess ráðs að birta nöfn vanskilamanna á stórum auglýsingaskiltum við miklar umferðagötur. Í litlu samfélagi á borð við Ísland myndi þetta koma hrikalega við kaunin á mönnum, sem beita konur sínar ofbeldi, ef skilti með nöfnum þeirra yrði sett upp á Lækjartorgi! Fólki finnst þetta e.t.v. harkalegt en þrýstingur frá umhverfinu er einmitt það sem til þarf. Það verður að beina kastljósinu að þessum mönnum og láta þá finna að fylgst er með þeim.
Ef mönnum finnst ég full herská bið ég þá stundum um að setja sig í ákveðnar stellingar fyrir mig. Fyrst bið ég þá um að ímynda sér eigin viðbrögð ef tengdadóttir þeirra kæmi og segðist vera beitt ofbeldi af eiginmanni sínum. Síðan bið ég þá að ímynda sér að þetta væri dóttir þeirra – og spyr hvort viðbrögðin yðru öðruvísi. Eitt er víst, viðbrögðin eru gerólík eftir því hvort sonur manns er sakaður um að beita ofbeldi eða einhver maður sem sagður er ganga í skrokk á dóttur manns.” Eins og aðrar kjarnorku- og hugsjónakonur á Heidi sér draum. “Draumur minn er sá að í framtíðinni verði sama þróun í málum ofbeldishneigðra manna og áfengissjúklinga. Fyrir fimmtán, tuttugu árum skammaðist fólk sín fyrir að fara í áfengismeðferð en núna þykir það mun minna mál. Það liggur við að menn hreyki sér af því að tilheyra þessum “klúbbi”, óvirkum alkóhólistum. Vonandi rennur sá dagur upp að meðferð vegna heimilisofbeldis þyki jafn sjálfsögð.”
Að lokum Heidi: Er einhver þumalputtaregla til um það hversu langt ofbeldið gengur eða hversu lengi það viðgengst áður en konan brýst út úr vítahringnum?
“Það er mjög einstaklingsbundið. Stundum verða vatnaskil við eitthvert alvarlegt atvik eða við að kona sér mynd í sjónvarpinu sem ýtir við henni. Það kemur einnig fyrir að konan vaknar einfaldlega einn morguninn, harðákveðin í að nú er nóg komið. En fyrst þú minntist á “þumalputtareglu” má ég til með að segja þér frá uppruna þess orðalags. Fyrir nokkur hundruð árum kvað dómari í Englandi upp úrskurð sem kallaður var “the rule of thumb.” Úrskurðurinn var þess eðlis að mönnum væri óheimilt að lemja eiginkonur sínar með bareflum sem væru breiðari en þumalputtarnir á þeim sjálfum. Ef bareflið var grennra en þumallinn voru mennirnir sem sagt í fullum rétti!
