Samtök um kvennaathvarf

Hvað er nauðgun í lagalegri merkingu?

Ákvæði 194. gr. hgl. fjallar um nauðgun. Þar segir:

Hver sem með ofbeldi eða hótun um ofbeldi þröngvar manni til holdlegs samræðis eða annarra kynferðismaka skal sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Til ofbeldis telst svipting sjálfræðis með innilokun, lyfjum eða öðrum sambærilegum hætti.

Nauðgun í lagalegri merkingu er því þegar maður þröngvar öðrum manni til samræðis eða annarra kynferðismaka með ofbeldi eða hótunum um ofbeldi. Ofbeldi er algjört grundvallaratriði um skilgreiningu á nauðgun, því verði þvingun með einhverjum öðrum hætti en með ofbeldi eða hótun um það, er ekki unnt að tala um nauðgun í skilningi hegningarlaga. Ofbeldi er því forsenda nauðgunar í lagalegri merkingu.

Verknaðaraðferð geranda, það er hvernig gerandi kemur fram vilja sínum, á að mínu mati að vera aukatriði en ekki þungamiðja í skilgreiningum á kynferðisbrotum. Aðalatriðið í huga þolanda er eflaust að gerandi brýtur gegn honum með því að hafa við hann samræði eða kynferðismök gegn vilja hans. Aðalatriðið samkvæmt kynferðisbrotakaflanum er hins vegar ekki hvort að samræði eða önnur kynferðismök fóru fram gegn vilja þolanda, heldur hvort að samræðið fór fram með ofbeldi eða hótun um það.

Önnur afbrot, sem þó brjóta gegn sömu hagsmunum

Greinarmunur er gerður á nauðgun og t.d. svokallaðri misneytingu, þó ástæða sé til að efast um að rétt sé aðgreina þessi afbrot í lögum. Ákvæði 196. gr. hgl. fjallar um misneytingu en hún er skilgreind með eftirfarandi hætti:

Hver sem notfærir sér geðveiki eða aðra andlega annmarka manns til þess að hafa við hann samræði eða önnur kynferðismök, eða þannig er ástatt um hann að öðru leyti að hann getur ekki spornað við verknaðinum eða skilið þýðingu hans, skal sæta fangelsi allt að 6 árum.

Af þeim refsingum sem lagðar eru við nauðgun annars vegar og misneytingu hins vegar má draga þá ályktun að kynferðisbrot sé því alvarlegra sem ofbeldi er meira. Nauðgun getur að hámarki varðað 16 ára fangelsi en misneyting hins vegar að hámarki 6 ára fangelsi.

Fyrir þolanda kynferðisbrots er það sennilega ekki aðalatriði hversu miklu ofbeldi var beitt við framningu þess, þó vitaskuld sé engin ástæða til að gera lítið úr alvarleika líkamlegs ofbeldis. Ofbeldi ætti hins vegar ekki, eitt og sér, að ráða því hvort um nauðgun er að ræða eða ekki. Manneskja sem þvinguð er til samræðis með misneytingu er að mínu mati ekki síður þolandi „nauðgunar”, þar sem afleiðing þess brots er hin sama og brotið er gegn sömu hagsmunum.

Eitt og sama afbrotið

Dómar varpa ljósi á þá staðhæfingu að hér sé um fyllilega sambærileg afbrot að ræða. Jafnvel þó að mismunandi verknaðaraðferðum sé beitt við framningu þessara kynferðisbrota, þá er enginn grundvallarmunur á þeim sem réttlætir að aðgreina þau í kynferðisbrotakaflanum.

1. Erlendur maður var ákærður fyrir að hafa þröngvað konu með ofbeldi til samræðis á heimili hennar. Þau höfðu hist á öldurhúsi og verið samferða heim til konunnar í bíl. Í dóminum kemur fram að konan sé samkynhneigð. Ákærði hafi ekki virst hlusta á hana þegar hún sagði “no” og “stop”. Konan kvaðst hafa brotnað niður við aðfarir ákærða sem hefði haldið henni og ýtt niður þannig að hún gat ekki komist undan. Hann hefði beitt hana ofbeldi þegar hún hefði reynt að komast undan. Maðurinn var sakfelldur og hlaut 2 ára fangelsi.

Fyrsta málið lýsir því áfalli sem kona verður fyrir þegar maður sem hún hafði hitt fyrst sama kvöld kom vilja sínum fram með ofbeldi. Maðurinn beitti hana ofbeldi þegar hún reyndi að komast undan. Eingöngu þess vegna telst kynferðisbrotið nauðgun.

2. Í öðru máli var maður dæmdur fyrir kynferðisbrot fyrir að hafa notfært sér þroskahömlun konu til að hafa við hana samræði. Hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum andlegra annmarka. Manninum var fullljóst að konan var ósamþykk samræði. Hann gat hins vegar náð fram vilja sínum án þess að beita konuna ofbeldi og því er ekki unnt að heimfæra brotið undir nauðgunarlagaákvæðið. Var talið að engum meðalgreindum manni, sem ræddi við konuna litla stund, gæti blandast hugur um að hún væri greindarskert. Í Hæstarétti þótti sýnt að maðurinn hefði notfært sér trúnað konunnar. Hann var sakfelldur og dæmdur í fangelsi í 18 mánuði.

3. Í þessu máli var maður ákærður fyrir kynferðisbrot fyrir að hafa gert tilraun til að hafa samræði við dóttur sína sem gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga. Stúlkan var nýorðin 16 ára þegar brotið var framið. Maðurinn var dæmdur í 18 mánaða fangelsi. Faðirinn notfærði sér ölvun dóttur sinnar. Það er athyglisvert að fyrir dómi lýsti stúlkan atferli föður síns sem nauðgun, en samkvæmt hegningarlögum telst brotið misneyting, þar sem stúlkan svaf ölvunarsvefni þegar faðir hennar braut gegn henni.

Þolendur þessara brota eiga það allir sameiginlegt að brotið var gegn kynfrelsi þeirra, sjálfsákvörðunarrétti, athafnafrelsi og virðingu. Gerendur þessara brota eiga allir sameiginlegt að hafa brotið gegn sömu hagsmunum, þó með mismunandi aðferðum. Áherslan sem lögð er á verknaðaraðferð í hegningarlögum gerir hins vegar að verkum að aðeins maðurinn í fyrsta dómsmálinu hlaut dóm fyrir nauðgun. Hann einn telst nauðgari í skilningi hegningarlaga.

Kynfrelsi verði lagt til grundvallar

Í nauðgunarákvæðinu er einblínt á verknaðaraðferð sem hefur í för með sér að aðeins þegar einstaklingur er sviptur kynfrelsi sínu með ofbeldi eða hótun um það, telst nauðgun hafa orðið.

Kynfrelsi er frelsi hverrar manneskju til að ákveða hvort hún vill taka þátt í kynferðislegum athöfnum. Í kynfrelsi felst kynferðislegur sjálfsákvörðunarréttur, þ.e. réttur til að velja og hafna kynferðislegu samneyti.

Ef löggjafinn myndi einblína á kynfrelsi við skilgreiningu á nauðgun yrði um leið mjög erfitt að fallast á þá nálgun að tegund þvingunar geti skipt höfuðmáli um það hvort kynferðisbrot teljist nauðgun eða ekki. Kynferðislegt sjálfsforræði er einfaldlega ekki að fullu viðurkennt þegar það skiptir máli hvort „nauðgun” náðist fram með ofbeldi, hótun um ofbeldi eða annarri verknaðaraðferð.

Næsta skref við skilgreiningu nauðgunar ætti að vera áhersla á kynfrelsi en í því hugtaki sameinast virðing fyrir persónu þolanda, athafnafrelsi og síðast en ekki síst sjálfsákvörðunarrétti.

Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, lögfræðingur.

Greinin var fyrst birt á deiglan.com