Samtök um kvennaathvarf

Saga Önnu

Hún var ung og gerði uppreisn gegn foreldrum sínum, hætti námi, sleit vináttubönd og sá ekki aðvörunarmerkin.

Annar var 17 ára menntaskólastúlka þegar hún kynntist Árna. Árni var þá 28 ára, fráskilinn og faðir eins barns. Annar varð yfir sig ástfangin og heilluð af þessum “fullorðna” manni sem var svo miklu fremri strákunum sem vinkonur hennar voru að slá sér upp með. Foreldrar Önnu voru ekkert allt of hrifnir af sambandinu við Árna og þrösuðu mikið í henni.

Eftir 6 mánuði fékk Anna nóg af afskiptasemi þeirra og flutti til Árna. Anna og Árni áttu gott með að tala saman. Anna skildi hann betur en aðrir höfðu gert. Anna var hamingjusöm. Eina vandamál þeirra var fyrri kona Árna, en hún reyndi að koma í veg fyrir að Árni fengi umgengnisrétt við barn þeirra. Það sem hún lét Önnu heyra um fyrrverandi hjónaband þeirr var með ólíkindum. Einn daginn hringdi hún og sagðist hafa kært hann til lögreglunnar. Daginn áður hafði hann verið drukkinn, komið og heimtað að fá að hitta barnið. Þegar hún neitaði honum hafði hann brotið dyrnar upp.

Anna hafði ekki áhuga á að blanda sér inn í fyrra hjónaband Árna. Hún vissi sem var, að þegar tveir deila er báðum um að kenna. En hún vissi að Árni þráði að umgangast barn sitt og að hann drakk bara þegar hann var óhamingjusamur.

Síðasta veturinn í menntaskóla varð Anna ófrísk og þau urðu ásátt um að giftast. Hún hætti í skólanum eftir fyrri önnina og hún ákvað að ljúka stúdentsprófinu í öldungadeild, eftir fæðingu barnsins. Þegar Anna var komin 7 mánuði á leið, sló Árni hana í fyrsta sinn. Þau voru að búa sig undir að fara í mat til foreldra Önnu, þegar hann, án nokkurrar sýnilegrar ástæðu, sló hana svo fast að hún datt í gólfið. Þá sparkaði hann í kvið hennar. Þau hringdu til foreldra Önnu og afboðuðu sig vegna “slappleika” hennar.

Anna varð algerlega miður sín. Henni leið eins og hún gæti ekki hugsað lengur. Hann hafði sparkað í barnið. Hún gerði sér alls enga grein fyrir hvers konar viðbrögð hún átti að sýna. Daginn eftir kom Árni heim með rósir og plötu með barnalögum. Þau töluðu aldrei um það sem hafði gerst.

Fram að fæðingunni endurtók sagan sig fjórum sinnum Hann sló hana án nokkurs tilefnis.

Fæðingin gekk vel. Árni var viðstaddur, tillitssamur og góður og gladdist innilega yfir vel sköpuðum dreng. Anna náði sér fljótlega, þrátt fyrir erfiðleika með brjóstagjöf. Árni fékk ekki frí frá vinnu svo umönnun barnsins var að mestu leyti á hödnum Önnu. En þau böðuðu drenginn saman á hverju kvöldi. Anna var hamingjusöm og hafði alveg gleymt því sem gerðist á meðgöngunni.

Þremur mánuðum eftir fæðinguna sló hann hana enn. Það endurtók sig margoft. Anna byrjaði að horast, gerðist ýmist þögul eða talaði viðstöðulaust um einskisverða hluti. Fjölskylda hennar sá að henni leið ekki vel, en gerði ráð fyrir að það væru afleiðingar fæðingarinnar. Drengurinn var líka farinn að vakna grátandi á hverri nóttu, það leit út fyrir að hann væri með magakrampa.
Þegar Anna kom í kvennaathvarfið var hún búin að eignast sitt annað barn. Hún var enn heimavinnandi og hafði ekki tekist að ljúka stúdentsprófi.
Árni hafði af og til beitt Önnu ofbeldi alveg frá því hún var ófrísk af fyrra barni þeirra. Þau höfðu aldrei talað um það. Það var nágranni þeirra sem hafði komið með hana í kvennaathvarfið. Í einu af æðisköstum Árna, þegar hann var byrjaður að hóta henni, hafði hún flúið með börnin, berfætt og í náttfötunum, til nágrannanna.

Hún óttaðist Árna mjög. Hann áttaði sig fljótlega á því hvar hún og börnin voru niðurkomin og hringdi á öllum tímum sólarhringsins. Ýmist grátandi eða með hótanir. Eftir þrjár vikur hætti hann að ógna henni en fór þess í stað að grátbiðja hana um að snúa heim, eða í það minnsta að leyfa honum að hitta börnin. Anna grét og hríðskalf eftir hvert símtal.

Fjárhagsstaða Önnu var slæm. Árni neitaði að láta hana hafa peninga og sjálf átti hún enga. Félagsmálastofnun hafnaði beiðni hennar um fjárstuðning vegna hárra tekna manns hennar. Eftir 10 daga leitaði hún á náðir foreldra sinna og systkina, sem lánuðu henni peninga.

Val Önnu stendur um það að fara aftur heim, eða að sækja um skilnað. Hvorugur þessara valkosta er fýsilegur. Ef hún fer aftur heim eru langmestar líkur á því að allt fari fljótlega í sama farið. Árni hefur ekkert breyst, hann vill bara að hún komi heim, svo þau geti haldið áfram eins og áður. Hann hefur engar óskir um að líf þeirra breytist. Anna veit hvað verður, og óttinn við næsta högg er greyptur í sál hennar og hefur grundvallaráhrif á allar gerðir hennar. Ef hún flytur heim gerir hún það með því hugarfari að hún ætli að forðast að reita hann til reiði. Því það er eini möguleikinn sem Anna sér til að komast hjá ofbeldinu. Í stuttu máli ákveður hún að styrkja þau einkenni, sem gera hana að dæmigerðu fórnarlambi fyrir árásargirnd og geðillsku, hvort sem hún hefur sjálf valdið því eða ekki.

Ef Anna ákveður að skilja, blasa fjölmörg vandamál við henni. Fyrst og fremst sjálfur skilnaðurinn. Árni mun í lengstu lög reyna að komast hjá honum. Þau munu deila um forræði barnanna. Að lokum verður dæmt í málinu og sennilega endar hún sem einstæð tveggja barna móðir.

Fjárhagsstaða Önnu er eins og verst getur orðið. Hún aflar sjálf engra tekna og getur varla sótt um vinnu, því hún hefur ekki gæslu fyrir börnin. Ef hún fær gæslu fyrir þau á hún varla peninga til að greiða fyrir hana. Þar til skilnaðurinn er genginn í gegn, og eignum þeirra skipt, lifir hún á stuðningi frá Félagsmálastofnun. Húsnæðisvandinn er stór, leigumarkaðurinn dýr og erfiður. Fyrst um sinn getur hún búið í kvennaathvarfinu, en það er erfitt til lengdar að búa með tvö börn í einu herbergi og deila öðru húsnæði með fleiri konum og börnum. Þar að auki er hún einmana. Hún hefur aldrei áður tekið ábyrgð á eigin lífi.

Líklega er það besta lausnin í augum Önnu að finna nýjan mann. Hann gæti stutt hana fjárhagslega, útvegað henni og börnunum húsnæði, varið hana gegn Árna og verið félagi hennar og barnanna. Því miður er þetta sennilega rétt. A.m.k. er þessi leið ekki síður raunhæf en sú að ætla sér að finna starf og vistun fyrir börnin svo að hún geti framfleytt sér og börnum sínum.

Saga Önnu er sorgleg, en alls ekki óvenjuleg. Konur sem giftast mjög ungar, eignast börn, eru óskólagengnar og án starfsþjálfunar lenda venjulega í sömu aðstæðum og Anna, ef þær eru beittar ofbeldi af maka sínum.

Valmöguleikar Önnu eru erfiðir, hingað til hefur hún alltaf valið Árna. Ef hún ætlar að velja öðruvísi nú þarf hún að horfast í augu við öll hin skiptin þegar hún valdi og viðurkenna aðvörunarmerkin sem henni yfirsást áður. Fyrsta valið var þegar hún ákvað að foreldrar hennar væru skilningslausir og hún flutti frá þeim til Árna, í stað þess að hlusta á aðvaranir þeirra. Næsta val var þegar hún neitaði að sjá aðvörunarmerkin sem fyrri kona Árna sendi út, þegar hún sagði henni frá hjónabandi þeirra. Og því hvernig þau deildu stöðugt um umgengnisréttinn við barnið. Hún ákvað, eins og flestar konur gera sjálfsagt, að trúa orðum Árna um að konan væri móðursjúk.

Þriðja valið var þegar hún ákvað að hætta námi.

Fjórða og mikilvægasta valið voru viðbrögðin við ofbeldi Árna. Hún sagði engum frá því sem gerst hafði og hún beygði sig fyrir kröfum Árna um að tala ekki um ofbeldið, eftir að hann hafði sagt “fyrirgefðu”. Það sama gerðist í næstu skiptin sem hann sló hana. Út frá þessu sjónarhorni er hægt að segja að Anna hafi oft átt valkosti á síðustu 5 árum. Án þess að hafa í raun og veru gert sér grein fyrir því að hún var að velja.

Saga Birnu

Hún var einmana og óhamingjusöm þar til hún kynntist honum. Hann var þakklátur og skilningsríkur en sjúklega afbrýðissamur.

Lögreglan kom með Birnu í kvennaathvarfið. Það var aðfaranótt laugardags og hún var drukkin, grátandi og andlit hennar og föt voru þakin blóði. Allur líkami hennar, andlitið meðtalið bar einkenni barsmíða. Blóðið kom úr nefinu. Það var engin leið að átta sig á frásögn hennar. Hún grét viðstöðulaust og átti erfitt með tal vegna eymsla í andlitinu. Erfitt var að meta hversu drukkin hún var, en hún var örugglega ekki “edrú”. Læknir sem kallaður var til taldi ekki ástæðu til að fara með hana á slysavarðstofuna, hún væri hvorki beinbrotin né með heilahristing.

Daginn eftir upplýsiti Birna að hún væri 37 ára, hefði unnið á sjúkrahúsi og að það væri sambýlismaður hennar sem hefði barið hana. Sambýlismaður hennar Birgir, sem var 5 árum eldri en hún var með eigin atvinnurekstur. Þau höfðu búið saman í 3 ár og síðustu 2 árin hafði hann farið að beita hana ofbeldi í stöðugt ríkara mæli.

Birgir var nánast sjúklega afbrýðisamur út í allt sem hún gerði. Ef henni seinkaði heim úr vinnunni, þó ekki væri nema um 15 mínútur, hringdi hann þangað til að grennslast fyrir um hana. Þegar hún fór í verslanir eða banka þurfti hún að gera grein fyrir hverri mínútu sem hún var í burtu. Þegar hún kom heim þefaði Birgir alltaf af henni, til að athuga hvort hann fyndi ókunnuga lykt. Þá daga sem hún vann kvöld- eða næturvaktir og var heima að deginum, hringdi hann eða kom heim á ólíklegustu tímum til að fylgjast með hvað hún væri að gera. Ef síminn var á tali þegar hann hringdi, vildi hann vita við hvern hún hefði verið að tala og af hverju hún hefði talað svona lengi.

Tilveru Birnu var algerlega stjórnað af Birgi. Hún átti enga vini, umgekkst enga og þorði tæplega að hreyfa sig án Birgis. Það var varla þorandi heldur að fara út með honum, því ef aðrir karlmenn voru viðstaddir ásakaði hann hana ævinlega um daður.

Venjulega var Birgir fullur þegar hann barði hana, en átti það líka til þó hann væri allsgáður. Aðdragandinn að ofbeldinu var venjulega sá sami: þau fengu sér eitthvað að borða, vín með matnum og enduðu svo með bjór eða öðru áfengi. Um það leyti var Birgir farinn að ásaka Birnu um að elska sig ekki lengur og að vera farin að gefa öðrum mönnum auga. Birna mótmælti. Birgir ásakaði hana um að hafa farið (eða vilja fara) í rúmið með einhverjum karlmönnum. Að lokum sló hann hana til að refsa henni, hann hætti ekki fyrr en Birna fór að gráta og hrópa að hún elskaði hann, aðeins hann. Daginn eftir minntust þau ekki á það sem gerst hafði, en Birna varð samt að sýna fram á að henni þætti vænt um hann. Þ.e.a.s. hún varð að sýna honum athygli og segja honum að hún elskaði hann. Hún reyndi stundum að komast hjá því, en þá hélt Birgir hreinlega áfram að berja hana þar til hann fékk vilja sínum framgengt.

Birna hefur ekkert svar við því hvernig hún hefur getað haldið þetta út. Hún ýmist grætur eða segir brandara, rétt eins og verið sé að tala um eitthvað sem kemur henni ekki við.

Þegar Birna og Birgir kynntust hafði hún búið ein í 5 ár. Hún giftist 24 ára en skildi 5 árum síðar. Skilnaðurinn hafði verið laus við alla tilfinningasemi, þau höfðu verið sammála um að þau ættu ekki saman. Þar sem þau voru barnlaus höfðu þau bara skipt eignum sínum og haldið hvort sína leið. Eftir það hittust þau af og til hjá sameiginlegum kunningjum.

Birna hafði eignast eigið húsnæði og innréttað það á einfaldan en hlýlegan hátt. Hún hafði raunar verið mjög einmana, átti í erfiðleikum með að eignast vini og gekk um tíma til geðlæknis eftir misheppnaða (sennilega viljandi) sjálfsmorðstilraun.

Birgi hitti hún í fyrsta sinn þegar hún fór á knæpu með samstarfskonum sínum á spítalanum. Þetta var skömmu fyrir jól og Birgir var þar einnig í félagi við samstarfsfólk sitt. Hóparnir tveir höfðu blandast og þannig höfðu þau kynnst.
Birgir var ógiftur og bjó í einstaklingsíbúð sem var álíka heimilisleg og Umferðamiðstöðin. Hann drakk aðeins of mikið og bar það á allan hátt með sér að hann þarfnaðist umönnunar. Þetta var kærkomið verkefni fyrir Birnu og hún lifði sig inn í hlutverk hinnar umhyggjusömu konu. Birgir gladdist yfir því sem hún gerði fyrir hann og sýndi henni mikla athygli. Eftir þriggja mánaða kynni flutti Birgir inn til Birnu og ári síðar seldu þau íbúðina og keyptu sér gamalt parhús sem þau ætluðu að gera upp.

Frá fyrstu stundu hafði Birgir verið afbrýðisamur. Í upphafi hafði Birna leitt það hjá sér en þegar hún gerði sér grein fyrir alvörunni sem þessu fylgdi, tók hún tillit til þess. Henni stóð algerlega á sama um aðra karlmenn og það hafði því engin áhrif á hana t.d. að neita karlmönnum um dans, úr því það var svona mikilvægt fyrir Birgi.

Birgir drakk ekki mikið dags daglega, en um helgar skvetti hann duglega í sig. Samfara aukinni afbrýðisemi og meðfylgjandi ofbeldi fór Birna að kvíða helgunum, enda þótt hann berði hana alls ekki um hverja helgi. Til að “styrkja sig” fór Birna því að fá sér eina “fingurbjörg” síðdegis á föstudögum. Hún fór einnig að taka þátt í helgardrykkju Birgis. Þegar hún var drukkin var sársaukinn af barsmíðunum ekki tilfinnanlegur fyrr en daginn eftir og þá var hægt að milda hann með einni “fingurbjörg”.

Venjulega sá Birgir til þess að hún bæri engin sýnileg merki um barsmíðarnar, þau var yfirleitt hægt að hylja með fötunum. Þess vegna gat Birna sótt vinnu sína án óeðlilega forfalla. Einstöku sinnum fékk Birna einkennleg svimaköst, það var einkum á föstudögum, þegar hún hafði “styrkt sig” einum of mikið. Hún átti ekki von á að nokkur vissi hvað gerðist. Hún sagði samstarfsfólki sínu að hún þjáðist af blóðleysi og hefði alltaf haft tilhneigingu til svima.

Birna hafði glatað megninu af sjálfsvirðingu sinni þau ár sem hún bjó með Birgi. Ofnotkun hennar á áfengi jók verulega á sjálfsfyrirlitningu hennar og kom í veg fyrir að hún leitaði hjálpar. Hún hafði oft hringt til lögreglunnar, þegar ofbeldið gekk fram úr hófi. Venjulega þjónaði það engum tilgangi, því það sem blasti við laganna vörðum voru tvær drukknar manneskjur, sem rifust og æptu. “Þetta er ykkar mál, úr því þið viljið hafa þetta svona” sögðu þeir. Í þeirra augum var það engan veginn augljóst hvort þetta skyldi fjarlægja.

Lögregluþjónarnir sem komu í síðasta skiptið, höfðu leyst málið með því að fara með Birnu í kvennaathvarfið. Birna vissi af kvennaathvarfinu en leit ekki svo á að það væri staður fyrir “venjulegar” konur. Dvöl Birnu í kvennaathvarfinu var ekki auðveld, hvorki fyrir hana sjálfa né hinar dvalarkonurnar. Hún var á staðnum, þ.e. líkamlega, en ekki andlega. Það var hægt að grínast með henni og spjalal um hvað sem var, annað en hana og vandamál henanr. Um leið og Birgir og framtíð hennar barst í tal brotnaði hún saman og grét. Öðru hvoru datt hún í það. Þjökuð af sektarkennd fór hún svo á antabus. Hún tók antabus í 1-2 vikur, þá hætti hún, sannfærð um að hún væri sloppin. Það var engan veginn hægt að fá hana til að leita sér aðstoðar vegna áfengisvandamála sinna.
Fylliríistúrar Birnu og vandamálin sem af þeim leiddust urðu til þess að skapa mikil leiðindi í kvennaathvarfinu. Konurnar veltu því alvarlega fyrir sér hvort hún þyrfti ekki að flytja, vegna þess að ekki er hægt að takast á við áfengisvandamál í athvarfinu. Það var hinsvegar ljóst að Birna hafði ekki í önnur hús að venda, en heim til Birgis. Þannig var ástandið í 3 mánuði.

Það var eins og líf Birnu væri hrunið til grunna. Allar hennar vonir höfðu verið bundnar Birgi. Áður en hún hitti hann hafði líf hennar verið einmanalegt og tilgangslaust. Birgir hafði verið stærsta gleði hennar. Samskipti þeirra hófust ekki með ofbeldi, heldur með því að hann var henni góður, veitti henni athygli og var innilega þakklátur henni fyrir það sem hún gerði fyrir hann. Þau áttu langar umræður um lífið og tilgang þess og henni fannst hún hafa fundið þá einu manneskju sem skildi hana og tilfinningar hennar til fulls. Hann var einnig afar tillitsamur, þegar kom að kynlífinu. Ef hann skynjaði að hún hafði ekki áhuga, gerði hann engar kröfur. Hann var dásamleg upplifun og hún fann að hann naut hennar að sama skapi.

Þegar hún varð fyrst vör við afbrýðisemina, var auðvelt að umbera hana. Hún átti yndislegan mann og hafði enga þörf fyrir aðra. Í gleði sinni sást henni yfir þau hættumerki sem alltaf fylgja stjórnlausri afbrýðisemi. Hún valdi að líta á afbrýðisemina sem hverja aðra grillu, sem hefði enga þýðingu í sambandi þeirra.

Í fyrsta sinn sem hann lagði hendur á hana, afsakaði hún hann með því að hann hefði verið drukkinn og að það væri erfitt fyrir hann að vera svona afbrýðisamur, hún hefði sennilega talað of lengi við manninn sem Birgir hafði ásakað hana um að daðra við. Hún leit ekki á ofbeldið sem afgerandi þátt í sambandi þeirra, varð hún miður sín, en lagði áherslu á að sýna Birgi skilning. Daginn eftir virtist hann svo leiður yfir því sem hafði gerst, að hann gat ekki einu sinni talað um það og þess vegna flýtti hún sér að faðma hann að sér og segja honum hve heitt hún elskaði hann. – Og þannig var þetta áfram, með reglulegu millibili. Í upphafi varð hún alltaf jafn slegin en reyndi svo að skilja, en smám saman varð hún hræddari og hræddari og að lokum var óttinn einn eftir.

Og óttinn beindist ekki aðeins að Birgi, heldur mörgu í lífi hennar. Mest óttaðist hún þó valið, sem hún stóð frammi fyrir, eftir að hún flutti í kvennaathvarfið, þ.e.a.s. valið um að flytja heim til Birgis aftur, með öllum þeim ótta og sársauka sem því fylgdi, en einnig öllum góðu stundunum með þeirri manneskju sem þekkti hana best af öllum í heiminum – og hinsvegar að standa á eigin fótum, byggja upp nýtt líf, einmana og gleðilaus, rétt eins og áður.

Birnu var gersamlega um megn að velja, í hennar augum var það eins og að velja milli svartadauða og kóleru. Hún valdi brennivínið, einasta kostinn sem hún kom auga á.

Þannig varð áfengið það vandamál sem allra augu beindust að, ekki það andlega og líkamlega ofbeldi sem hún hafði búið við. Hvert sem hún færi til að leita sér hjálpar yrði gerð krafa til hennar um að takast á við áfengisvandann, hún yrði að fara í afvötnun og meðferð. En þetta var það einasta sem Birna gat ekki hugsað sér, í huga hennar var áfengið “lyf”, jafn mikilvægt og insúlín er sykursýkissjúklingi.

Það er erfitt að koma auga á hvaða leið Birna á út úr vanda sínum, sennilega er hún í hópi þeirra kvenna sem kemur aftur og aftur í kvennaathvarfið, en er þess á milli heima. Hugsanlega þarf hún fyrr eða síðar að fara í geðræna meðferð á sjúkrahúsi. Ef heldur fram sem horfir verður sjálfsmynd Birnu afar veik og líklega fer Birgir smámsaman að refsa henni fyrir áfengisneysluna.
Von okkar er einkum fólgin í því að dvöl Birnu í kvennaathvarfinu hafi, þrátt fyrir allt, verið nógu jákvæð til þess að hún leiti þangað aftur, þegar nauðsyn krefur.

Saga Ernu

Hún þorði ekki að nefna skilnað. Í mörg ár var dauði hans eina lausnin sem hún sá.

Í 8 ár hafði Erna beðið þess að börnin flyttu að heiman, svo hún gæti líka farið. Henni fannst aldrei koma til greina að skilja við Emil, mann sinn, meðan börnin væru enn í föðurhúsum. Þegar yngsti sonurinn fór í heimavistarskóla var tækifærið allt í einu komið. Erna hafði lengi velt því fyrir sér hvar hún ætti að vera á meðan hún leitaði sér að húsnæði, henni fannst neyðarlegt að flytja til systur sinnar og snúa svo aftur heim með skottið á milli fótanna. Hún las grein um Kvennaathvarfið í blöðunum og ákvað að þangað skyldi hún fara. Það liðu tveir mánuðir þar til rétta tækifærið kom, hann hringdi heim og sagðist ekki komast með í heimsókn til móður sinnar, sem þau höfðu ákveðið að fara í saman, hún yrði því að fara ein. Hún útbjó kvöldverðinn fyrir Emil og skrifaði bréf þar sem hún sagðist vera farin og að hann skyldi ekki leita hennar.
Henni fannst þetta laumuspil hálf neyðarlegt, en sá ekki aðra leið. Hún hefði aldrei þorað að nefna skilnað. Hún hafði einu sinni fært skilnað í tal og þá hafði hann hótað henni með byssu.

Emil hafði verið strangur “húsbóndi” og verið óspar á refsingar við uppeldi barna sinna og eiginkonu. Hann lagði línurnar á heimilinu og orð hans voru lög. Vilji Ernu og skoðanir voru í mesta lagi eitthvað til að brosa að. Hún var löngu búin að læra að eina leiðin til að losna við niðurlægingu og barsmíðar var að leyfa honum að ráða og vera sammála.

Þegar börnin stækkuðu hætti hann að hirta þau, þess í stað lagði hann hendur á Ernu, ekki oft en nægilega oft til þess að hún óttaðist hann. Hann var aldrei drukkinn þegar hann sló. “Ef ég var ekki bín að gera neitt rangt, þá spann hann eitthvað upp, til að veita heiftinni útrás” sagði hún. Ofbeldi Emils var skipulagt og óhugnanlegt og oft óttaðist hún um líf sitt.

Erna hafði sagt systur sinni og mágkonu af því sem gerðist. Þeim þótti það hræðilegt og ótrúlegt. Því enginn gat verið jafn skemmtilegur og heillandi og Emil og ekki var hann drykkfelldur.

Dvöl Ernu í Kvennaathvarfinu var mjög þægileg, henni fylgdu engin vandamál. Sjálf sagðist hún ekki hafa verið jafn frjáls og glöð í fjölda mörg ár. Eftir nokkra daga hafði Emil komist að því hvar hún var, hann hringdi og krafðist þess að annað hvort kæmi hún heim eða færi til sálfræðings. Vinum þeirra og ættingjum sagði hann að Erna þjáðist af vandamálum vegna breytingarskeiðsins. Henni sárnaði þegar hún skynjaði að margir fóru að koma fram við hana eins og sjúkling.

Erna var menntuð fóstra og í ágætu starfi, þess vegna var hún fær um að sjá um sig sjálf og þurfti ekki á fjárstuðningi annarra að halda. Fljótt á litið virtust vandamál hennar léttvæg samanborið við vandamál Önnu og Birnu, og að vissu marki var það líka rétt, en hún hefur engu að síður búið í hjónabandi þar sem líf hennar stjórnaðist af valdbeitingu eiginmannsins. Öðru hvoru þjáðist hún af þunglyndi þar sem hún fann engan tilgang í lífinu. Lengst af var það skylda hennar og ást á börnunum sem hélt henni gangandi. “Ef ég hefði ekki átt börnin væri ég sennilega búin að binda endi á líf mitt fyrir löngu” sagði hún.
Um tíma lét hún sig dreyma um að Emil létist af slysförum, “stundum varð ég hreint og beint miður mín þegar hann svo birtist ljóslifandi í dyragættinni”. Hún gat alveg séð sjálfa sig fyrir sér sem ekkju, en alls ekki sem fráskilda konu. Draumurinn um að fara þegar börnin yrðu uppkomin hélt í henni lífinu í mörg ár.

Erna hafði sem sagt tekið ákvörðun um að skilja áður en hún kom í athvarfið. Hún þurfti því ekki að berjast við það vikum og mánuðum saman að taka ákvörðun, eins og Anna og Birna höfðu gert. Að þessu leyti var líf hennar því einnig léttara en þeirra. Að öðru leyti áttu þær fjölmargt sameiginlegt.
Hún þurfti að takast á við sama vandamálið hvað snerti eiginmann, Emil vildi heldur ekki skilnað. Hann gat alls ekki skilið hvers vegna hún fór. Hafði hann ekki veitt henni allt sem nokkra konu gat dreymt um, fallegt heimili, utanlandsferðir, samþykki hans fyrir að hún færi aftur að vinna úti og margt, margt fleira? Sennilega verður hún að sætta sig við ákvörðun hans um hvað henni ber úr sameiginlegu búi þeirra. Reynsla hennar til margra ára hefur kennt henni að mótmæla honum ekki í neinum veigamiklum atriðum.
Annað vandamál sem hún verður að takast á við er áfallið sem hún verður fyrir þegar hún gerir sér grein fyrir að þetta er raunveruleiki. Að hún er skilin, að hún býr ein, að hún þarf ekki að vera hrædd. Eftir fyrsta léttinn kemur andstæðan. Yfirleitt gerist það skömmu eftir að konurnar flytja úr kvennaathvarfinu. Enda þótt búið sé að vara konurnar við getur verið erfitt að komast í gegnum þetta tímabil. Að hluta til er hægt að útskýra þetta sem slökun eftir að hafa tekist að klífa fyrsta tindinn. Tilfinningar sem hefur verið afneitað leita fram og úr þeim þarf að vinna. Það er einnig hægt að líta á þetta sem áfall vegna þess að “púkinn” er enn til staðar. Fæstir eiginmenn sætta sig nefnilega við skilnaðinn, þeir halda áfram að ásækja fyrrverandi konur sínar, ýmist hótandi eða grátandi. Ef þeir gera sér grein fyrir að konan kemur ekki aftur geta þeir farið að beita ógnunum. Fjölmargar konur sem leita til kvennaathvarfsins gera það vegna ofbeldis frá fyrrverandi eiginmönnum eða sambýlismönnum.

Ákvörðun um skilnað frá ofbeldismanni er því engin ákvörðun sem hægt er að taka í eitt skipti fyrir öll. Það er ákvörðun sem þarf að taka aftur og aftur, stundum daglega í mörg ár. Sumar konur gefast upp og snúa aftur heim eftir skilnað af þreytu og uppgjöf einni saman. Þær halda ekki út að lifa í stöðugum ótta við hvenær næsta árás verður gerð.

Samantekt á sögum Önnu, Birnu og Ernu

Velji þær skilnað þurfa þær að taka upp baráttu sem þær hafa aldrei áður haft hugrekki til að heyja í hjónabandi sínu.

Sögur Önnu, Birnu og Ernu eru á engan hátt dæmigerðar fyrir allar konur sem leita til kvennaathvarfa. Engar tvær sögur eru eins en þrátt fyrir það eru sameiginlegu einkennin mörg.

Saga ofbeldismanns

Saga Guðmundar, sem birtist í Daglegu lífi, 9. ágúst 1996.

Eftir 23ja ára kynni og 19 ára hjónaband keyrði um þverbak fyrir tveimur og hálfu ári. Rifrildi hjónanna, sem venjulega endaði með öskrum, ógnunum, pústrum, löðrungum og hrindingum af hálfu eiginmannsins, varð heiftarlegra en nokkru sinni fyrr. Konan og börnin þrjú flúðu í Kvennaathvarfið.

Eiginmaðurinn, sem réttlætti ætíð barsmíðarnar með því að hann missti bara stjón á sér, iðraðist?að vísu eins og jafnan áður þegar honum varð laus höndin. “Í þetta skipti rann þó upp fyrir mér að sjálfur yrði ég að leita mér hjálpar. Þrátt fyrir allt sem á undan var gengið var fjölskyldan mér afar kær.”
Hér verður hann kallaður Guðmundur, en hann hefur einn fárra íslenskra karla leitað sér sálfræðimeðferðar til að losna úr viðjum þess vana að beita ofbeldi. Hann er enn í meðferð hjá Gabríelu Sigurðardóttur, sálfræðingi, og segist ekki hafa beitt eiginkonu sína eða aðra ofbeldi frá því meðferðin hófst. Guðmundur er fús til að segja Daglegu lífi undan og ofan af lífshlaupi sínu, uppvaxtarárunum, hjónabandinu og meðferðinni.

“Ég er næstelstur fjögurra systkina og ólst upp, ásamt þeim, hjá báðum foreldrum þar til þeir skildu þegar ég var tíu ára. Við bjuggum fyrir norðan, faðir minn var sjómaður og oft í burtu. Þótt hann væri mikill drykkjumaður, var ég pabbastrákur og þoldi hvorki hvernig mamma talaði við hann né um hann við okkur systkinin. Hún hataði hann, kallaði hann fyllibyttu og ræfil, en hann lagði mér vitanlega aldrei illt orð til hennar. Ég skildi þetta ekki því mér þótti pabbi góður og hlakkaði alltaf til þegar hann kom í land. Einkum man ég að mér sárnaði þegar mamma sagði að ég væri sami auminginn og pabbi.”  

Mamma lamdi mig eins og harðfisk

Þótt á ýmsu hafi gengið í samskiptum foreldranna man Guðmundur ekki eftir að faðir hans hafi beitt hann ofbeldi. Hins vegar segir hann að móðir sín hafi oft lúbarið sig eins og harðfisk ef henni mislíkaði. ”Ég man fyrst eftir að hún lamdi mig þegar ég var sex ára. Barsmíðunum linnti ekki fyrr en ég var svona tólf til þrettán ára og var farinn að geta tekið á móti. Mér fannst mamma afskaplega vond kona. Núna veit ég að hún hefur alla tíð átt við geðræna vanda að stríða líkt og svo margir í fjölskyldunni minni. Innst inni er hún góð manneskja og vitaskuld fannst mér hún stundum góð í gamla daga, þótt slæmu minningarnar séu fyrirferðarmeiri.”

Af ýmsum frásögnum og minningabrotum móðursystkina sinna segir Guðmundur að smám saman hafi sér orðið ljóst að móðir hans hafi sætt ofbeldi af hendi föður síns í æsku. “Við vorum bláfátæk, en mamma var hörkudugleg, vann í verksmiðju og þáði aldrei neitt af neinum. Hún var og er afar bitur kona. Ég hef lítið samband við hana núna, en finn ekki lengur fyrir reiði í hennar garð.

Ofbeldið á heimilinu einskorðaðist þó ekki við að móðirin gengi í skrokk á elsta syninum. Elsti sonurinn, þ.e. Guðmundur, lamdi systkini sín óspart. Hann segir að aldrei hafi hvarflað að sér að hann væri að gera eitthvað rangt. Með þessu móti gat ég stjórnað þeim, þau voru hrædd við mig og hlýddu.”

Fannst ég aldrei geta lamið nóg

Þrátt fyrir ógnina, sem yngri systur Guðmundar stóð af bróður sínum, leitaði hún eitt sinn liðsinnis hans eftir að strákur í skólanum hafði ítrekað veist að henni með látum. “Ég sat fyrir strák og greip hann glóðvolgan. Ég man að ég lamdi og lamdi og kýldi og kýldi. Heiftin var þvílík að mér fannst ég aldrei geta lamið hann nóg. Ég gat ekki hætt. Mér er atvikið í fersku minni, því þegar ég beitti konuna mína ofbeldi síðast greip mig nákvæmlega sama tilfinning.”
Guðmundur segir að samband þeirra systkina hafi byggst á ást og hatri í senn. “Ég var uppreisnarseggurinn, kjaftfor, lenti oft í áflogum, slunginn að finna upp á orðum til að særa aðra og mér var oftast refsað. Mamma batt miklar vonir og væntingar við elstu systur mína, sem átti að verða allt sem mamma varð ekki. Yngri systir mín var, eins og stundum er sagt, týnda barnið, sem synti í gegnum lífið, sagði fátt og virtist kæra sig kollótta um ástandið á heimilinu. Litli bróðir minn var hins vegar dálætið og “krúttið” í fjölskyldunni.” Að sögn Guðmundar hefur systkinum hans ekki gengið margt í haginn í lífinu. Hann segir samband þeirra innbyrðis ekki náið, þau séu tilfinningalega bæld og erfitt að komast að þeim.

Fimmtán ára fluttist Guðmundur suður og leigði til að byrja með hjá föður sínum, sem með drykkjuskap var á góðri leið með að leggja líf sitt í rúst. Heimilisaðstæður voru fjarri því að vera til fyrirmyndar; drykkjufélagar föður hans tíðir gestir og oft upphófst slagsmál og læti. “Ég þurfti oft að skakka leikinn, en verst þótti mér þegar ég neyddist til að svipta föður minn sjálfræði. Hann lést úr dæmigerðum áfengissjúkdómi aðeins 49 ára, einn og yfirgefinn, í fátæklegri herbergiskytru. Hann náði aldrei tökum á áfengissýkinni, þótt hann hefði oft farið á Bláa bandið og þreifað fyrir sér innan AA-samtakanna. Hann var “lúser”.

Guðmundur segist hafa orðið mjög undrandi þegar hann kom fyrst til Reykjavíkur og sá allar “mellurnar”. “Ég hafði ýmsar ranghugmyndir frá móður minni. Hún sagði mér að allar konur, sem væru farðaðar, með lakkaðar neglur og þess háttar, væru mellur. Ég trúði henni en þorði ekki að spyrja neinn. Ég held að þetta sé lýsandi dæmi um biturð mömmu út í allt og alla.”

Hröð sigling í brennivínið

Til að byrja með vegnaði Guðmundi bærilega í höfuðborginni. Hann fór á sjóinn, síðan í sveit, lærði prentiðn, var sölumaður í þrjú ár og lausamaður í blaðamennsku í nokkur ár. Þegar hann kynntist eiginkonu sinni segist hann hafa skemmt sér mikið og verið á hraðri siglingu í brennivínið. “Áfengið var mín lausn á ótta og kvíða, lélegu sjálfsmati og feimni. Ég vissi að ég var ágætum gáfum gæddur, gæti lært og gert ýmislegt betur en ég gerði. Ég lærði bara aldrei neitt og gerði aldrei neitt af viti. Eftir að við giftum okkur, bæði rúmlega tvítug, vildi konan að við hættum að skemmta okkur og lifðum rólegu heimilislífi. Slíkt fannst mér fráleitt. Á þessum árum vann ég mikið, drakk mikið, stofnaði fytrirtæki 1976, sem ég misst vegna óreglu fjórum árum síðar.
Ári eftir að við giftum okkur var ég farinn að beita konuna ofbeldi, en passaði mig alltaf á að ekki sæi á henni. Ég var aðallega í því að taka lauslega muni og grýta þeim út um allt. Þegar elsta dóttir okkar var nokkurra mánaða, rústaði ég íbúðina algjörlega, en eyðilagði þó ekki hluti sem mér voru kærastir eins og hljómflutningstækin og fleira.”

Sjálfsvorkunn

Þótt eiginkona Guðmundar hafi sætt barsmíðum annað slagið um tæplega tveggja áratuga skeið var framangreindur atburður til þess í annað skipti af tveimur að hún yfirgaf heimili þeirra. “Hún flúði með barnið til móður sinnar, en ég lá heima, vorkenndi sjálfum mér og vældi í henni að koma aftur heim.” Áberandi einkenni þeirra sem beita ofbeldi segir Guðmundur einmitt vera sjálfsvorkunn, t.d. telja þeir sig ekki hafa fengið sömu tækifæri í lífinu og aðrir og fleira þess háttar. Ennfremur hafi þeir tilhneigingu til að gera aðra ábyrga fyrir hegðun sinni. Framangreindri uppákomu segir Guðmundur að hafi loks lyktað með því að konan kom heim og tók íbúðina í gegn.

Árin liðu, Guðmundur jók drykkjuna og áður en hann fór í áfengismeðferð var hann búinn að vera dagdrykkjumaður í 3-4 ár. “Lífið snerist bara um að vinna, drekka og sofa. Ég drakk í vinnunni en sjálfsvirðing mín fólst í að mæta alltaf í vinnuna. Yfirleitt var ég drukkinn þegar ég beitti ofbeldi. Dæmigert ferli var á þá leið að á fyrsta stigi var smá úlfúð milli okkar hjóna, á öðru stigi rifumst við og á þriðja stigi varð uppgjör, sem endaði með barsmíðum.”

Þótt Guðmundur segist ekki geta talað fyrir munn konu sinnar er hann viss um að hún hafi alltaf vitað að rifrildin enduðu með ofbeldi og líklega hafi henni verið farið að finnast sem þá væri málið afgreitt. “ Ég túlkaði viðbrögðin hins vegar þannig að sennilega vildi hún láta berja sig”

Eftir áfengismeðferðina virtist ýmislegt færast í betra horf. Líkamlegt ofbeldi linnti um stundarsakir, en þó kveðst Guðmundur hafa haldið áfram að vera ógnandi í framkomu ef eitthvað í fari eða hegðun eiginkonunnar var honum ekki að skapi. “Í meðferðinni fékk ég andlega vakningu, mér leið miklu betur og sótti síðan AA fundi reglulega. Þótt ég væri edrú fór smám saman að halla undan fæti og 1987 átti ég við alvarlegt þunglyndi að stríða, sem varði í fimm ár með smáglennum á milli. Þá reyndi ég að gera eitthvað sem gaf peninga, en það dugði ekki til og árið 1992 varð ég gjaldþrota. Ég var hjá geðlækni, sem prófaði hvert þunglyndislyfið af öðru án árangurs. Ekki fór að rofa til fyrr en ég var sendur í raflostsmeðferð á Borgarspítalanum. Á þessum tíma hóf ég aftur að láta hendur skipta þegar upp úr sauð milli okkar hjóna en ekki þó eins og oft áður.”

Áfengi ekki lengur sökudólgurinn

Guðmundur telur raflostsmeðferðina hafa bjargað lífi sínu. Varðandi ofbeldið segist hann hafa verið kominn út í horn. Konan hafði farið í Alanon og lært sitthvað til að bregðast við aðstæðum og sjálfur hafði hann ekki áfengið sem sökudólg fyrir hegðun sinni. “Þegar allt fór úr böndunum síðast var ég algjörlega örvinglaður. Mér fannst illa komið fyrir mér en hafði litla samúð með konunni. Sektarkenndin var yfirþyrmandi, en samt hugsaði ég bara um sjálfan mig.”

Guðmundur segist alltaf hafa elskað eiginkonu sína, en gagnkvæm virðing hefði vitaskuld ekki ríkt í hjónabandinu. Aðdragandinn að því að konan flúði í Kvennaathvarfið segir hann hafa verið lítilfjörlegan ágreining í fyrstu. “Rifrildið magnaðist í nokkra daga þar til dætur okkar fóru líka að rífast og snerust gegn mér. Þá fannst mér mælirinn fullur, ég henti þeim út og hóf barsmíðar á konunni. Ólýsanleg heift greip mig, ég kýldi hana hvað eftir annað í magann, á höfuðið og þeytti henni og hrinti um íbúðina. Ég hef stundum velt fyrir mér hvað hefði gerst ef eitthvert vopn hefði verið við höndina.”

Eiginkonan og tvö barnanna voru sjö vikur í kvennaathvarfinu. Skilnaður virtist óumflýjanlegur og Guðmundi var ljóst að konunni var fullkomin alvara. Þar sem hann hafði farið í áfengismeðferð datt honum í hug að kanna hvort ekki byðist meðferð fyrir karla, sem ættu við sams konar vanda að stríða og hann. “Ég spurðist víða fyrir, en enginn kannaðist við slíkt úrræði. Til að gera langa sögu stutta þá leiddu fyrirspurnir mínar mig loks á fund Gabríelu, sem samþykkti að taka mig í einstaklingsmeðferð.”

Þaulhugsaður verknaður

Guðmundur telur meðferðina eitt sitt mesta gæfuspor í lífinu, því Gabríela hafi leitt sér eitt og annað fyrir sjónir, sem honum var framandi. “Eitt hið fyrsta sem hún upplýsti mig um var að ofbeldi mitt væri lærð hegðun en ekki stjórnleysi. Í fyrstu brást ég illa við þegar hún fullyrti að ofbeldi væri þaulhugsaður verknaður. Ég svaraði að bragði að ég hefði oft rifist við konuna mína án þess að berja hana. Gabríela sagði að vitaskuld hefði ég gert það, því ég hefði bara lamið hana þegar ég ætlaði mér það. Þar fór afsökunin um að missa stjórn á sér fyrir bí líkt og áfengið forðum.”

Að sögn Guðmundar var Gabríela ekki ýkja spennt fyrir að taka hann í meðferð. Þegar hún lét undan þrábeiðni hans tók hún skýrt fram að hann yrði bara tilraunadýr. “Fyrstu fjóra mánuðina ræddum við saman í tvo og hálfan tíma einu sinni í viku. Við fórum yfir ferlið og stöðuna sem upp var komin. Smám saman tókst henni að þoka sektarkennd minni til hliðar, brjóta niður varnarmúrana og höfða til skynseminnar.”

Þótt vantrúuð væri lét eiginkonan tilleiðast að gefa manni sínum enn eitt tækifærið og hefja sambúð að nýju. Hún vissi af meðferðinni en var hvorki sátt við hana né tilbúin að taka þátt í henni. “ Við hjónin getum enn ekki rætt um  það sem á undan er gengið. Þótt mótsagnarkennt sé þá vorum við föst í einkennilegu mynstri sem fólst í að okkur fór í rauninni ekki að líða vel fyrr en okkur fór að líða illa. Ég held að nokkuð sé til í því sem stundum er sagt að sá sem elst upp í ótta líður illa þegar honum er sýnd ást.”

Ekki hægt að gleyma hegðun sem særir siðferðisvitundina

Í meðferðinni lærði Guðmundur m.a. að tileinka sér ákveðna hegðun til að vekja ekki ótta. Í stað þess að alhæfa var honum bent á að segja fremur hvað sér fyndist. Einnig fékk hann ýmis ráð til að bregðast við áþekkum aðstæðum og áreiti, sem árum saman leiddu til þess að hann beitti hnúum og hnefum.
“Ég hef þurft að horfast óvæginn í augu við sjálfan mig. Slík sjálfskoðun er afar erfið, en vel þess virði. Þótt ýmsir agnúar séu enn á hjónabandinu er ég vongóður um að tíminn vinni með okkur hjónum. Verst þykir mér að konan mín virðist halda að hægt sé að gleyma því liðna. Ég held að lausnin sé ekki fólgin í afneitun. Þrátt fyrir einlægan vilja gleymir maður aldrei því slæma eða óeðlilega sem gerst hefur í fortíðinni og særir siðferðisvitundina. Mín reynsla er sú að beri maður sig eftir hjálp er alls staðar hjálp að fá hversu ógnvænlegur og illviðráðanlegur sem vandinn virðist,” segir Guðmundur og bætir við að með viðtalinu vilji hann miðla öðrum af reynslu sinni og hvetja þá, sem standi í svipuðum sporum og hann gerði, til að leita sér aðstoðar.