Fréttir
Mansal og vændi á Íslandi
Eftir Drífu Snædal framkvæmdastýru SUK
Mansal er að verða stærsti glæpaiðnaðurinn í heiminum þar sem fólk er flutt á milli landa til þrælkunar. Iðnaðurinn sækir fast á hæla fíkniefnasmygls en mansal er talið mun hættuminna og gróðavænlegra. Flestar konur sem seldar eru mansali lenda í kynlífsþrælkun þar sem þær eru neyddar til að stunda vændi. Hinn vestræni heimur rankaði við sér þegar myndin Lilja 4ever var sýnd en Lilja varð tákn þeirra kvenna sem seldar eru mansali um heim allan. Örlög Lilju höfðu áhrif á alla sem horfðu á mynd Lukasar Moodyson en þar segir frá stelpu frá fyrrum austantjaldsríki sem er sannfærð um að hennar bíði betra líf í Svíþjóð. Þar er hún hins vegar hneppt í þrældóm, lokuð inni, svelt og seld fjölda karlmanna þangað til hún gefst einfaldlega upp og fremur sjálfsmorð. Aðferðin sem beitt var til að fá Lilju til Svíþjóðar er ekkert einsdæmi, en sömu aðferðum er beitt hvort sem er til að fá konur og stúlkur til að stunda vændi eða selja þær mansali.
Hvernig konur eru tældar til vændis
Barnardos, samtök fyrir börn í Bretlandi, hafa greint algengt ferli sem þrælasalar nota til að gera konur ofurseldar sér. Í fyrstu er athygli konu vakin með því að sýna henni áhuga, verða trúnarðarvinur hennar og kærasti. Fljótlega fer „kærastinn“ að gera meiri og meiri kröfur um stjórnun, einangrar konuna frá fjölskyldu og vinum og krefst þess jafnvel að hún skipti um nafn. Þá tekur kærastinn öll völd, ákveður hvert konan fer, hverja hún á í samskiptum við, heimtar skilyrðislausa ást og notar hótanir eða annað ofbeldi. Að lokum er maðurinn kominn með hið “viljuga fórnarlamb” í hendur þar sem konan samþykkir að sofa hjá vinum kærastans og afla tekna með því að stunda vændi. Hugsanlega er konan svo flutt milli landa til að stunda vændi og seld áfram til annarra dólga. Þetta ferli er í raun það sama og margar konur sem beittar eru ofbeldi inni á heimlum sínum upplifa. Það er fjarlægt mannlegu eðli að skilgreina sig sem fórnarlamb og konur seldar masali gera það ekki frekar en konur sem beittar eru heimilisofbeldi. Ef fólk viðurkennir að það hafi ekki frjálst val eða stjórn á eigin lífi er í því fólgin svo mikil skömm og niðurlæging að fæstir vilja setja sig í þá stöðu og fóðra sannleikann því sem frjálst val. Það má hins vegar spyrja sig hvaða manneskja ákveði það af fúsum og frjálsum vilja að selja sig jafnvel, 20 karlmönnum á dag, og fá í besta falli helming teknanna.
Misjöfn staða kvenna í mansali
Lilja 4ever er dæmi um það sem verst gerist og vissulega eru til slíkar aðstæður en yfirleitt er raunin önnur. Margar konur vita það fullvel að þær eru að flytjast á milli landa til að stunda vændi. Þær sjá það jafnvel sem einu leiðina út úr óþolandi aðstæðum heima fyrir. Margar halda uppi fjölskyldum sínum með því að selja aðgang að líkama sínu í einhverju formi, í gegnum strippdans eða með vændi. Einhverjar giftast mönnum frá vestulöndum í leit að betra lífi en eru svo gerðar út í vændi af mönnunum. Það eru sem sagt ekki til einfaldar skilgreiningar á mansali og oft eru mörkin á milli mansals, vændis og heimilisofbeldis mjög óljós. Konur sem seldar eru mansali eru oft ólöglegir innflytjendur, með fölsuð vegabréf eða eru á annan hátt brotlegar gegn lögum þess lands sem þær eru í. Slík staða gerir það að verkum að konur sækja ekki rétt sinn og yfirvöld sýna stöðu þeirra lítinn skilning.
Skilyrði fyrir mansali
Skilyrði þess að mansal þrífist eru nokkuð augljós. Í fyrsta lagi er um fátækt eða annars konar neyð að ræða hjá konum sem hafa um fátt annað að velja en að leggja líf sitt í hendur annarra í von um þolanlegri aðstæður. Í öðru lagi þrífst mansal í skjóli annars konar starfsemi eins og “frjáls vændis” eða öflugs kynlífsiðnaðar. Ef slíkt er látið viðgangast er mansalið skammt undan. Talið er að mansal sé mest í þeim löndum þar sem vændi er umborið eða jafnvel löglegt. Í Svíþjóð, þar sem lagaumhverfi er þannig að fólki í vændi er ekki refsað heldur þeim sem skapa eftirspurnina, er minna um mansal. Öðru máli gegnir þegar komið er til Danmerkur þar sem vændi er látið óátalið. Að lögleiða vændi er þannig besta gjöf sem manseljenum er gefin og lagaumhverfi og framfylgni laga skiptir sköpum í baráttunni gegn mansali. Í þriðja lagi þrífst vændi, mansal og annað ofbeldi í skjóli misréttis kynjanna. Þau viðhorf að karlar eigi skilyrðislausan rétt á að fá kynhvöt sinni fullnægt með einhverjum hætti og að konur eigi að veita þá þjónustu, eru grundvöllur vændis og mansals. Undir þessi viðhorf er ýtt með ýmsum hætti; öflugum klámiðnaði þar sem konur eru sýndar sem viðföng í kynlífi, dægurmenningu þar sem konur sýna sig og eru sýndar sem hlutir og leikföng karla og mismunandi valdastöðu kynjanna í samfélaginu yfir höfuð. Af misrétti kynjanna sprettur eftirspurnin sem er að sjálfsögðu helsta ástæða þess að vændi og mansal þrífist.
Ábyrgð neytenda
Ef engin væri eftirspurnin væri ekkert vændi og þar af leiðandi ekkert mansal. Við erum orðin mjög vön því að sjá konur hringa sig um súlu og fá fréttir af vændiskonum og fórnarlömbum mansals. Minna hefur borið á umræðunni um hverjir séu neytendurnir. Vandamálið er svo víðfeðmt að eftirspurnin hlýtur að vera það líka. Iðnaðurinn gerir hins vegar allar ráðstafanir til að vernda nafnleynd neytenda. Klámstaðir eru yfirleitt staðsettir fjarri augum almennings og konur eru seldar í húsum sem bera engin merki um hvað þar fram fer. Þegar myndefni með fréttum er skoðað er aldrei sýnt frá þeim körlum sem eru klám- eða vændisneytendur, heldur frekar sýndar þær konur sem er falboðnar með einhverjum hætti. Þeir sem skapa eftirspurnina eru því ósýnilegir og iðnaðurinn virðist sjálfsprottinn. Margir karlar lifa í þeirri blekkingu að hægt sé að greina á milli þess hvaða konur eru seldar mansali og hvaða konur eru í vændi af „fúsum og frjálsum vilja“. Kona sem ber harminn utan á sér er ekki góð söluvara og oft liggur líf og heilsa þeirra við að afla sem mestra tekna. Að sjálfu leiðir að kúnninn fær þá ímynd sem hann sjálfur kýs og getur sannfært sig um að hann eigi í viðskiptasambandi á jafnréttisgrundvelli. Jafnrétti verður þó aldrei náð á meðan annað kynið er falboðið hinu. Á meðan það er almennt viðhorf að karlar eigi rétt á því að kaupa konur. Á meðan konur eru keyptar og seldar til þess að fullnægja körlum. Vændi og mansal verður við lýði á meðan eftirspurnin er til staðar og því er nauðsynlegt að það komi skýr skilaboð frá löggjafanum um hver beri ábyrgðina og hverjir hafi það í hendi sér að stöðva ofbeldið.
Getur þetta gerst á Íslandi
Öll skilyrði mansals eru fyrir hendi hér á landi. Hér blómstrar klámiðnaðurinn og ekki er amast við því þó æpandi sannanir um vændi séu alls staðar. Málin njóta ekki forgangs eins og ítrekaðar tilraunir til að kæra klám og vændismiðlun í fjölmiðlum hafa sannað. Jafnrétti kynjanna er því miður fjarlægur draumur þar sem valdastaða karla er allt önnur en kvenna og markaðssetning sem segir að konur njóti þess að vera viðföng karla er allt um lykjandi. Kröfum um að ábyrgðin á vændi verði sett á neytendurna er því miður ekki sinnt þannig að lagaumhverfið er hagstætt manseljendum. Ísland er ríkt land og draumastaður margra til betra lífs. Það væri því barnaskapur að halda að mansal viðgangist ekki hér á landi en á meðan kastljósinu er ekki beint í þá átt getum við látið eins og vandinn sé ekki til staðar. Okkar bíða stór verkefni á þessu sviði en það fyrsta sem við þurfum að gera er að spyrja hvort við viljum viðhalda skilyrðum í samfélaginu sem næra mansal.
Hvað getum við gert?
Þegar við höfum tekið þá ákvörðun að kynlífþrælkun skuli ekki liðin á Íslandi ber okkur að fullgilda alþjóðasáttmála sem kveða á um skyldur ríkja til að berjast gegn mansali. Flest ríki í heiminum, og öll lönd í Norður Evrópu að undanskildu Íslandi, hafa fullgilt Palermo-sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Með undirrituninni skuldbinda aðildarríki sig til að standa fyrir öflugum forvörnum gegn mansali, bæði félagslegum og efnahagslegum. Fræðsla til almennings og víðtækt samstarf við frjáls félagasamtök þar sem það á við, eru nokkur þeirra atriða sem ríkjunum ber að standa að hvert í sínu landi. Þá ber að huga að þeim þáttum sem gera konur og börn auðvelda bráð fyrir mansal til kynlífsþrælkunar, svo sem fátækt, misrétti kynjanna og vanþróun. Sömuleiðis skuldbinda ríkin sig til að gera ráðstafanir annaðhvort með lagasetningu eða með öðrum hætti, sem leitt geta til þess að útrýma eftirspurninni og refsa manseljendum. Að lokum skuldbinda aðildarríkin sig til að aðstoða með ýmsum hætti konur og börn sem lent hafa í mansali. Þeim ber að veita þeim læknisfræði- og sálfræðiaðstoð, auk ráðgjafar. Þá ber þeim að tryggja öryggi kvenna og barna og veita þeim dvalarleyfi, annaðhvort tímabundið eða varanlegt, ef það á við.
Ísland hefur skyldum að gegna í alþjóðasamfélaginu og hvert og eitt land gerir lítið í mansalsmálum nema í samstarfi við önnur lönd. Þátttaka í alþjóðaverkefnum er nauðsynleg til að afla þekkingar og sambanda til að geta tryggt konum sem seldar hafa verið til landsins, örugga heimferð ef þær kjósa svo. Norðurlandaráð hefur mansalsmál nú til umfjöllunar og nýr samningur Evrópuráðsins um viðbrögð við mansali bíður fullgildingar hér á landi sem annars staðar. Það er kominn tími til að varpa ljósi á mansal á Íslandi og bregðast við með lagasetningu og félagslegu úrræðum. Þá verður alltaf að hafa það í huga að mansal þrífst í skjóli misréttis þar sem konur eru hlutgerðar sem viðföng karla og þeirri hugsun verður að breyta.
