Förum varlega í sameiginlega forsjá

6.3.2006

Ísland hefur undirgengist Peking-sáttmálann svokallaða en þar skuldbinda stjórnvöld sig til að taka tillit til mismunandi áhrifa lagasetningar á kynin. Karlar og konur búa við mismunandi veruleika og hann kristallast vel þegar um forræði barna er að ræða. Það er því hollt að skoða málið með kynjagleraugunum eins og íslenskum stjórnvöldum ber að gera.

Áhrif á karla og konur

Ef við byrjum á körlunum, er frumvarpið klárlega þeim í hag. Feður fara yfirleitt ekki með daglega umsjá barna sinna eftir skilnað en ef þeir deila sameiginlegri forsjá með móður tryggir það feðrum ákvörðunarvald yfir stærri málum er varða börnin. Samkvæmt rannsókn Sigrúnar Júlíusdóttur og Nönnu K. Sigurðardóttur frá 2000 hefur sameiginleg forsjá ekki í reynd sýnt að fleiri börn en áður búi hjá föður eða tíðni og lengd samkipta sé með einhverjum afgerandi hætti öðruvísi en þegar forsjá er á einni hendi. Skilnaðurinn heldur áfram að fela í sér röskun í lífi barna og minni samvistir við föður en móður.

Ef barn á ekki lögheimili hjá föður getur faðirinn flutt hvert á land sem er, og jafnvel til útlanda án þess að fá samþykki móður, jafnvel þó að um sameiginlega forsjá sé að ræða. Eðli forsjárinnar hefur því engin áhrif á líf eða ákvarðanir föður barnsins í flestum tilvikum, heldur er það undir samskiptum og heilbrigðri skynsemi komið hvernig þátttöku í umönnun og ábyrgð er háttað.

Konur eru í erfiðari stöðu varðandi sameiginlega forsjá barna. Börn búa yfirleitt hjá mæðrum eftir skilnað en þó að móðirin beri ábyrgð á barninu dags daglega, hefur faðirinn, ef um sameiginlega forsjá er að ræða, vald til þátttöku í stærri ákvörðunum. Þannig er móðirin til dæmis háð samþykki föður barnsins ef hún vill flytja erlendis og sækja sér menntun, eða flytja milli landshluta. Sameiginleg forsjá getur því haft veruleg áhrif á líf mæðra þegar börnin eiga lögheimili hjá þeim, en þannig mun vera í um 90% tilvika.

Kynbundið ofbeldi

Kynbundið ofbeldi er gríðarlegt vandamál hér á landi og engin vísbending um að það fari minnkandi, þvert á móti. Kynbundið ofbeldi er ofbeldi sem karlar beita konur og staðfestir aldagamalt valdamisvægi kynjanna. Kynbundið ofbeldi er versta birtingamynd kynjamisréttis og valdbeitingar karla yfir konum. Þau lönd sem reynt hafa sameiginlega forsjá sem meginreglu í einhvern tíma hafa nú vaknað upp við vondan draum þar sem ekkert tillit var tekið til kynbundins ofbeldis í lögunum og öryggi kvenna og barna því ógnað. Þannig hefur sameiginlega forsjáin gefið ofbeldismönnum enn eitt tæki í hendurnar til að stjórna lífi kvenna og barna, en yfirleitt eru þau stjórntæki sem tiltæk eru, notuð til að halda valdayfirráðum. Kynbundið ofbeldi er svo umfangsmikið vandamál að fullkomlega óábyrgt er að líta fram hjá því við lagasetningu eins og varðandi sameiginlega forsjá.

Nú er almennur skilningur sá, að það sé ofbeldi gegn börnum að alast upp við ofbeldi á heimilum, hvort sem það beinist gegn börnunum sjálfum eða einhverjum nákomnum börnunum. Að líta fram hjá ofbeldi karls gegn konu inni á heimilinu er því að líta fram hjá ofbeldi gegn börnum.

Jafnrétti er ekki staðreynd

Eins og frumvarpið lítur út í dag er gert ráð fyrir því að foreldrarnir séu tveir einstaklingar sem búa við jafnrétti sín á milli og hafi hag barnsins að leiðarljósi. Algerlega er litið fram hjá félagslegu valdamisræmi milli kynjanna eða því að um ofbeldi geti verið að ræða. Treyst er á að slíkt komi upp á yfirborðið í samningum um forsjá en vara skal við slíkum viðhorfum. Ef kona er beitt kúgun af hendi karls þá sleppir þeirri kúgun ekki þó inn á skrifstofu sýslumanns sé komið. Konur samþykkja gjarnan hvað sem er í þeirri trú að þær losni undan ofbeldinu þegar skilnaður er um garð genginn. Tölfræði frá Samtökum um kvennaathvarf sýna hins vegar allt annan veruleika og mörg dæmi eru um að ofbeldi hefjist við skilnað eða magnist ef það hefur verið til staðar fyrir skilnað. 

Ástæða þess að konur samþykkja sameiginlega forsjá þó það sé andstætt hagsmunum barnsins og/eða konunnar getur líka verið undirliggjandi hótun eða ógnun. Þá er staðan oft metin svo að betra sé að skilja „í góðu“í þeirri trú að hlutirnir lagist þrátt fyrir sögu um ofbeldi. Eftir að hafa lifað við langvarandi kúgun og valdníðslu fara konur oft að trúa því að þeirra dómgreind sé ekki treystandi og getur það haft áhrif á forsjármál. Þá má ekki gleyma því að ofbeldi inni á heimilum er vel falið vandamál, enda þykir oft skömm að því. Þetta vandamál er svo vel falið í okkar samfélagi að það kemur varla fram í opinberum gögnum. Bestu heimildir um kynbundið ofbeldi er að finna hjá félagasamtökum eins og Kvennaathvarfinu eða Stígamótum, því afar fáar konur kæra kynbundið ofbeldi, gefa ofbeldi upp sem ástæðu þegar leitað er til læknis eða trúa öðrum opinberum starfsmönnum fyrir því. Af hverju ætti það þá að opinberast við forsjármál nema sérstaklega sé grennslast eftir því?

Tillögur til bóta

Til að minnka skaðann af misrétti milli kynjanna og tryggja öryggi barna verða opinberir starfsmenn sem hafa með forsjármál að gera að vera meðvitaðir um birtingamyndir og afleiðingar kynbundins ofbeldis og misjafnrar valdastöðu kynjanna. Einhvers staðar í ferlinu verður að spyrja foreldra sitt í hvoru lagi hvort um ofbeldi hafi verið að ræða í sambúðinni og ef grunur vaknar verður að kanna málið betur með tilliti til öryggis og velferðar barna. Samtök um kvennaathvarf hafa einnig komið þeirri hugmynd á framfæri við allsherjarnefnd Alþingis, að endurskoðunarákvæði séu í forræðismálum, þannig að foreldrar þurfi að skrifa undir það einu ári eftir skilnað og jafnvel aftur þrem árum eftir skilnað ef forsjáin á að vera óbreytt. 

Verkefnið sem fyrir stjórnvöldum liggur er að tryggja velferð, lífsgæði og öryggi barna. Það er að sjálfsögðu langtímamarkmið að foreldrar taki jafnan þátt í uppeldi barna og beri sameiginlega ábyrgð á velferð þeirra í kjölfar skilnaðar. Sameiginleg forsjá er ekki forsenda þess að feður umgangist börnin sín meira eins og áður er rakið enda virðist ekki vera fylgni á milli forsjár og umgengni. Þar sem börn eru á ábyrgð mæðra dags daglega í flestum tilvikum hafa lögin misjöfn áhrif á mæður annars vegar og feður hins vegar. Þegar um ofbeldi er að ræða ógnar það hreinlega öryggi barna að foreldrarnir fari með sameiginlega forsjá. Það er því ómögulegt að sjá hvernig lög um sameiginlega forsjá sem meginreglu uppfylli skyldur stjórnvalda að huga að velferð barna og taka tillit til félagslegrar undirokunar kvenna. Ég varpa fram þeirri spurningu hvort enn og aftur sé verið að setja lög samkvæmt óskhyggju um jafna stöðu kynjanna án tillits til þess misréttis sem við lifum við í dag? Eru stjórnvöld að bregðast þeim skyldum sínum að taka tillit til kvenna annars vegar og karla hins vegar við lagasetningar þannig að það bitni á þeim sem síst skyldi – börnunum?

Drífa Snædal

Fræðslu- og framkvæmdastýra Samtaka um kvennaathvarf

Til baka, Senda grein, Prenta greinina